1 Теориялық кіріспе



жүктеу 366.53 Kb.
Дата09.07.2016
өлшемі366.53 Kb.
Лабораториялық жұмыс №1 Тұз ерітіндідегі интегралды жылуды

анықтау.


Лабораториялық жұмыс №2 Тұздың гидратация кезендегі жылуды

анықтау.


Лабораториялық жұмыс №3 Тұздың бейтараптану кезендегі

жылуды анықтау.



1 Теориялық кіріспе


    1. Химиялық термодинамика

Кез келген химиялық, сонымен қатар физикалық (еру, балқу, булану т.б.) процестері энергияны бөле немесе сіңіре жүреді. Көбінесе жылу түрінде жүреді. Физика-химиялық процестерде жүретін бөліп шығаратын немесе сіңіретін жылудың мөлшерін реакцияның жылу эффектісі деп аталады (тұрақты температурада)

Физика-химиялық реакцияның жылу эффектісін зерттейтін сала термохимия деп аталады.

Термохимиялық өзі әр түрлі процестердің энергетикалық өзгерулерін зерттейтін теориялық химияның басты саласы – термодинамикаға кіреді. Химиялық термодинамика химиялық энергияның басқа энергияға ауысуын зерттейді.

Термодинамиканың бірінші бастамасына орай жылу Q, ішкі энергияның өзгерістері жүреді және жұмыстың орындалуы А күшке қарсы орындалады.


Q=ΔU+A

ΔU=U2 – U1
Мұндағы U2 – U1, бастапқы және соңғы күйдегі ішкі энергия.

А – сыртқы қысымға қарсы жұмыс
А=P*ΔV
Ішкі энергияның (химиялық) жылу немесе басқа түрлерге ауысуы, міндетті түрде жылудың сақтаулы және термодинамикалық бірінші бастамасымен сәйкес жүреді.

Көптеген химиялық процестер тұрақты көлемде немесе тұрақты қысымда жүреді.

Тұрақты көлемде жүретін процестерді изохоралық деп атайды.

Тұрақты қысымда жүретін процестерді изобаралық деп атайды. Бұл процестердің жылу эффектісін қарастыру.

Изохоралық процесс: системаның көлемі өзгермейді V – тұрақты, ΔV=0. Жылу түгелімен ішкі энергия арқылы өрнектеледі.
QV=ΔU
Химиялық реакцияға жылу эффектісі, тұрақты көлемде жүретін ішкі энергияның өзгерісіне тең.
QV=ΔU
Изобаралық процесте жүйедегі қысым өзгермейді Р – тұрақты
A = p*ΔV; ΔV = V2– V1; Qp = ΔU+p*ΔV

Белгіні енгіземіз



U + p * V = A; Q = H2 – H1 және Q p = Δ H
Н шамасы энтальпия деп аталады. Энтальпия, ішкі энергия сияқты заттың (немесе жүйенің) энергетикалық күйін сипаттайды, бірақ ішкі қысымды жеңуге жұмсалған, яғыни жұмыс көлемін ұлғайтып энергияны қоса алады. Демек, тұрақты қысым кезінде өтетін, реакцияның жылулық эффектісі энтальпияның өзгеруіне тең келеді.

Термодинамикада жылулық эффектісінің келесі белгілері қабылданған.

Экзотермиялық процесте жылулықтың бөлінуі жүреді, демек, жүйедегі ішкі энергия немесе энтальпия үдейе түседі.

Изохоралық процесте:


экзотермиялық реакция үшін Q = - Δ U
эндотермиялық реакция үшін Q = + Δ U
Изобаралық процесте:
экзотермиялық реакция үшін QV = - Δ H
эндотермиялық реакция үшін QV = + Δ H
Өйткені көп жағдайда химиялық процестер тұрақты қысым кезінде жүреді, онда біз келешекте тек изобаралық жылулығының эффектілерін қарастырамыз.

Жылулық эффектілерінің мәні калориялық немесе джоульдармен көрсетіледі. СИ жүйесінде жылулық өлшемі үшін негізгі бірлік болып жұмыс бірлігі – джоуль белгіленді. Калория, жүйеден тыс бірлік ретінде сақталады. Бір калорил 4,1840 джоульге тең болады.




    1. Термохимиялық теңдеулер

Жүйенің жылулықтарының өзгерістері көрсетілетін, химиялық реакцияға арналған жылулық құбылыстарды оқу кезінде термохимиялық теңдеулерді пайдалану қабылданды. Мысалы
CaCO3 = CaO(TB) + CO2 – 157,3 Дж
ΔH°=+157,3 кДж
Бұл реакция эндотермиялық болып табылады.

Экзотермиялық реакция мысалы


NaOH(pacm)+HCl(pacm)= NaCl(pacm)+ H2O(ж)+57,3 кДж
ΔH°=-157,3 кДж
Әр түрлі процестердің жылулық эффектілерін салыстыру мүмкіндігі болу үшін, стандарттыққа қабылданған, әдетте термодинамикалық есептеулердің қосындылары және шарттарының бір мольге қатысты болуы керек. Стандарттыққа 1 атом қысымды және 25°С (298,15 °К). Стандартты жылулық эффектілері ΔH° белгісімен белгілеу қабылданды. Термохимиялық тендеулерде әсерін тигізетін заттардың түрөзгеріс және фазалық күйі көрсетіледі.


    1. Түзілу жылулығы

Түзілу жылулығы – ол жай заттардан күрделі заттардың бір мольінің түзілу реакциясының жылулық эффектісі (немесе энтальпияның өзгерісі) болып табылады. Түзілу жылулығы, стандартты жағдаймен анықталған, стандартты түзілу жылулығы деп аталады және ΔH°обр белгісімен белгіленеді. Мысалы, су түзілген кезде жай заттан
Н2(Г) + 1/2О2(Г) = Н2О(Ж) + 285,8 кДж
теңдеуі бойынша түзіледі
ΔH°обр Н2О = + 285,8 кДж
285,8 кДж бөлініп шығады.

Бұл судың стандартты түзілу жылулығы болып табылады.


ΔH°обр Н2О(ж) = - 285,8 кДж
Әр түрлі заттардың стандартты түзілу жылулығы анықтамаларда көрсетілген және стандартты жағдайларда кез келген химиялық реакцияның жылулығын есептеуге мүмкіндік береді.

Стандартты жағдайларда тұрақты болатын, жай заттардың түзілу жылулығы (графит, йод, күкірт, сутек және басқа) нөлге тең деп қабылданады.




    1. Гесс заңы

Барлық термодинамикалық есептеулер сүенетін, басты принцип 1840 жылы бекітілді. Бұл принцип, Гесс заңы атымен белгілі болған және химиялық процесстерге термодинамика бастапқы бірінші қосымшасы болып табылатын, былай тұжырымдалды:

- химиялық реакцияның жылулық эффектісі оны өткізу тәсіліне байланысты болмайды, ол тек заттың бастапқы және соңғы күйіне байланысты болады.

Гесс заңынан шығатыны, егерде химиялық процесс бірнеше кезеңде жүрсе, онда процесстің жалпы жылулық эффектілерінің қосындысына тең болады. Мысалы, фосфор мен хлордан бесхлорлы РСl5 фосфор алуға болады, оны келесі әрекеттесетінің қорытындысында аламыз.

Бірінші тәсіл (бір кезеңде)


Р(TB) +5/2Cl2(Г) – 106,0 ккал, (1)
ΔH°1 =106,0.
Екінші тәсіл (аралық арқылы)
Р(TB) +3/2 Cl2(Г) = РCl3(ж) –76,4 ккал, (2)
ΔH°2 =76,4 ккал.
РCl3(ж) + Cl2(Г) = РCl5(ТВ) – 29,6, (3)
ΔH°3 =29,6 ккал.
Гесс заңына сәйкес, (2) және (3) реакциялардың жылулық эффектілерінің қосындысы (1) реакцияның жылулық эффектісіне тең болуы керек, шындығына алатын орны
ΔН1= ΔН2+ΔH3
106,3=76,4+29,6
Гесс заңынан бірқатар тәжірибелік салдар шығады.

  1. Реакцияның жылулық эффектісі бастапқы заттың жану жылулығының қосынды арасындағы айырмаға тең болады. (стехиометриялық коэффициенттерді есепке ала отырып).

  2. Реакцияның жылулық эффектісі реакция өнімдерінің түзілу жылулығының қосындысы мен бастапқы заттың түзілу жылулығының қосындылары арасындағы айырмаға тең болады. Бұны келесі мысалмен суреттеуге болады: термохимиялық теңдеу жазылады және этилен мен су буының этил спиртінің түзілуі мен әрекеттесу реакциясының жылулық эффектісін есептеледі.

а). Берілген реакцияның теңдеуін жазамыз.
C2Н4(г)+Н2О= C2Н5ОН(г)
б). Барлық қатысқан заттардың түзілуінің стандарттардың түзілуінің стандартты жылулығының анықтамадан тауып аламыз.
ΔH°обр С2Н5ОН(г) = - 235,31

ΔH° обр Н2О(г) = -241,83

ΔH°обр С2Н4(г) =+52,28
в). Гесс заңының салдарын қолданамыз
ΔH х.р. = ΔH°обр С2Н5ОН – (ΔH°обр С4Н4+ ΔH° обр Н2О) = - 235,31 (52,28-241,83) =-45,76
ΔH х.р. =-45,76
Бұл белгіленген реакцияның жылулық эффектісі болып табылады.

г). Берілген реакцияның термохимиялық теңдеуін жазамыз.


C2Н4 + Н2О = C2Н2ОН + 45,7 кДж,
Бұл реакция экзотермиялық реакция, яғыни жылу бөлінуі арқылы жүреді.

Гесс заңының басты тәжірибелік мәні бар. Гесс заңының көмегімен жылулық эффектілерін нақты өлшеу мүмкін емес немесе қиындық туғызатын процесстердің жылулық эффектілерінің шамасын есептеуге болады.




    1. Еріті жылулығы

Заттарды еріту еріту жылулықты бөлу арқылы, жұтумен қоса жүреді. Ерітіндіні физикалық және химиялық құбылыстардың қатынасы ретіндегі осы кезде үш негізгі процесстерді бөле отырып, қарастыруға болады.

  • газ, сұйық, қатты денелерде еритін химиялық және молекула аралық байланыстардың бұзылуы (оның ішінде кристалдар байланысты) болып табылды. Бұл процесс энергияны жұмсау арқылы жүреді, бұл кезде жүйе энтальпиясы артады ΔH1>0. Осындағы және ары қарайғы жағдай изобаралық – изотермиялық болады.

  • Сольваттар (немесе гидраттар) деп аталатан, жаңа қосылыстардың түзілуімен байланысқан, ерітіндінің ерутіші затпен химиялық әрекеттесуі болады. Бұл процесс энергияның бөлінуімен және бұл кезде жүйе энтальпиясының кемуімен қоса жүреді ΔH2>0.

  • Ерітіндінің өздігінен араласуы немесе ерітіндідегі сольваттың (гидраттың) диффузиясы.

Бұл процесс энергияның жұмсалуымен жүреді, ол кезде жүйе энтальпиясы артады ΔH3>0. ΔH= ΔH1+ ΔH2+ ΔH3 ерітінді процессінің түзілу жылулығының эффектісінің қосындысы дұрыс және дұрыс емес болуы мүмкін. Бұл заң тек изохорлық және изобарлық процесстер үшін әділ болып табылатынын айта кету керек.

Мысалдар:

Зат ΔHеріт. кДж

CaCl -74,94

KCl 18,67

Н2SO4 -73,41
Ерітіндінің жылулық еффектісі тек қана ерітілген заттың табиғатына байланысты емес, бірақ сонымен қатар алынған ерінді мөлшеріне және бастапқы ерітінді концентрациясына да байланысты болады.

Ерітудің интегралды жылулығы – ол анықталған концентрация ерітіндісінің түзілуімен, берілген ерітіндіде бір грамм (меншікті) заттың немесе бір грамм мольдің (мольдік) ерітінді процесінің жылулық эффектісі болып табылады.

Ерітудің диффекциалды – заттың еру кезінде оның концентрациясының өзгеруін нольге тең деп есептеуге болатын, мынадай көп мөлшердегі ерітіндіде 1 г немесе 2 моль затты ерітудің жылулық эффектісі болып табылады.

Интегралды жылулық тәжірибелі түрде анықталды, ол дифференциалдық интегралдық жылулық ерітіндісінің еріту концентрациясына байланысы бойынша есептеп шығарылады.




    1. Гидратация жылулығы

Гидратация жылулығы деп қатты сусыз тұздан және сәйкес келетін су мөлшерінен кристалигидраттың 1 мольінің түзілу процесінің жылулық эффектісі аталады. Жылулық эффектісін алу үшін, процесс жылдам және соңына дейін жүру керек. Гидрация процессі бұл шартқа жауап бермейді, сондықтан кристалигидраттардың түзілу жылулығының тура дәл өлшемін жүргізу мүмкін емес. Дегенмен, Гесс заңын қолдана отырып, кристалигидрат пен сусыз тұздың еру жылулығын өлшей отырып, гидрация жылулығын есептеуге болады.

Кристалигидраттың түзілу жылулығы және күкіртті қышқыл мыстың түзілу жылулығының гидраттары мысалында ерітінділер жылулығының арасындағы байланысты көрсетеміз.

Кристалдық сусыз тұздың 1 молінің – басты күйі
СиSO4(TB) және «п» Н2О
Соңғы күйі: СиSO4 ерітіндісінің 1 молінің «п» мольдегі судағы күйі. Бастапқы күйден соңғы күге өтуді екі жолмен іске асыруға болады:

1 жолы – СиSO4 көп мөлшердегі суда еріту


СиSO4(TB) + п* Н2О= СиSO4(раствор)+ΔH1.
2 жолы – екі тізбектелген процесстен тұрады:

- кристалгидраттың түзілуі және көп мөлшердегі суда еруі:


СиSO4(TB) + 5Н2О= СиSO4*5Н2О(TB)+ ΔHгидр
СиSO4*5Н2О(TB)+(п-5) Н2О= СиSO4(раствор)+ΔH2.
Гесс заңы бойынша ΔH= ΔHгидр+ΔH2,

қайдан


ΔHгидр= ΔH1 - ΔH2,
Сөйтіп, гидрация жылулығы сусыз тұз және кристалиградтың еру жылулығының арасындағы

1.7 Бетараптау жылулығы

Қышқылдар мен сілтілердің әрекеттестігі кезінде бейтараптау жылулығы бөлінеді. Бейтараптау кезінде 1 г – экв. қышқылдың 1 г – экв. қоспаның бөлінетін, бейтараптау жылулығы мөлшеріне тең. Күшті ерітпелер мен күшті қоспалардың ерітінділері қосылған жағдайда бейтараптау жылулығы оның табиғатына қарамастан, 18° - 13,7 ккал/г экв. Кезіндебірдей болады. Бұл сұйылтылған сулы ерітінділерде күшті электролиттердің толық диссоциациялануы басқа жолдармен анықталғанын дәлелдейді.

Мысалы, НСl мен NaOH арасындағы реакция келесідей көрсетілуі мүмкін:


НСl + NaOH =NaСl + H2O,
H ++ Сl -+ Na + + OH -= Na ++ Сl -+ H2O,
H ++ OH -= H2O,
ΔHнейтр.= - 13,7 ккал/г-экв немесе -57,3 кДж/г-экв.
Көрсетілгендей, үнемі бір жылулық эффектісімен қоса жүретін, йондық – сутек және гидроксил молекуланың түзілуіне алып барады. Әйтпесе, егерде сыңарының біреуі әлсіз электролит болса, онда бейтараптану процессі өтеді. Бұл жағдайда бейтараптану әлсіз электолиттің өзінің жылулық эффектісімен ΔHдисс (1 мольге) диссоциалануыменбір уақытта қоса жүреді.

Бұл екі процессте де – бейтараптану және диссоциалану – қысқаша түрде былай жазуға болады (НА - әлсіз қышқыл)


НА = Н+ + А- + ΔHдисс,
Н+ + ОН- = Н2О - ΔHнейтр.,
НА + ОН- = Н2О + А- + ΔHдисс + ΔHнейтр..
Жылулық диссоциациясы ΔHдисс табиғаттың әлсіз қышқылына байланысты және оң немесе теріс шама болуы мүмкін. Осыған байланысты шама (ΔHдисс+ ΔHнейтр), шарт түрінде жылу нейтрализациясына қабылданған әлсіз қышқыл күшті негізімен, болуы мүмкін немесе кіші – 13,7 ккал/г – экв.
2. Әдістеме калориметриясының жылу эффектісі анықтамасы


    1. Жабдықтар мен құралдар.

Жылу эффектісінің физика-химиялық процесстерді анықтау үшін әдейі құрал қолданылады – калориметр. Қарапайым калориметр калориметриялық ыдыстан және жылу шығармайтын күйден тұрады.

Калориметриялық ыдыс материалдан, шыныдан немесе жылу өткізгіштігі аз материалдан жасалған стақаннан тұрады. Көлемі үлкен басқа ыдыс арқылы пайда болатын ауаның кеңістігі, жылу өткізбеушілік жүйесі үшін қолданылады. Калориметрдің қақпағында Бекман термометрі үшін саңылау бар, зерттеу заттар енгізіледі.

Бекман термометрінің жай лабораториялық термодинамикадан айырмашылығы, оның жоғарғы жағында қосымша сынапқа арналған бір қосымша резервуары болады, ол төменгі жақтағы сынаптың мөлшерін өзгертіп тұрады, жұмысқа берілген интервал температурасы осылайша термометрде қолданылады. Термометр шкаласы 50С – 60С бөлінген, ал әрбір градус ондаған және жүздеген бөлшектерге лупалар арқылы жуық шамада жүздеген бөлшектер градусын өлшеуге болады. Бекман термометрі арқылы тек қана температураның әртүрлігін өлшеуге болады. Әрбір әдіс алдында негізгі термометр конструкциясы әдейі қалпына келтіру қажет еді.


    1. Калориметриялық әдістің орындалуы.

Барлық калориметриялық әдісті төрт периодқа бөледі:

а) Бастапқы период АВ (5 мин 10 өлшем);

б) Негізгі период ВD – бұл процесс түзудің еруі;

в) Соңғы период DC (5 мин 10 өлшем).

Бастапқы период: калориметрді жинап, оның ішіндегі суды араластырады, сондағы температуранының өзгеруін байқайды. Сыртқы ортамен жылу алмасуының ретінде температура өзгеруі бірдей болса, онда температураның өзгеруі біркелкі болса, бастапқы период аяқталды деп есептеуге болады. Одан кейін үзбей араластыра отырып, уақытты секундометрмен өлшеп, ал температураны термометрмен өлшеу арқылы калориметрге тұз еңгізеді, осыдан негізгі негізгі период басталады.

Негізгі период: негізгінің аяғы және қорытындының басы температураның өзгеруі біркелкі деуге болады.

Соңғы период: 5 минут аралығында біркелкі температураның жүруімен анықталады.

Температураның уақытқа байланысты өзгеруінің графигін эксперименттік белгілер арқылы құрылады: t°-τ . Жуықша графигі келесі суретте көрсетілген.



АВ – бастапқы период;

ДЕ – соңғы период;

ВД – негізгі период.

Д және В нүктесінен уақыт өсіне перпендикуляр түседі. ВД екіге қақ бөлінеді. Осылардын ортасынан ДЕ және АВ қиылысқан жеріне дейін перпендикуляр өткізеді. Содан алынған кескін іздеген Δt шамасы болып табылады.


    1. Калориметриялық жүйенің жылу өткізгіштігі

Калориметрдегі тәжірибе жылу эффекті процессі мынадай теңдеумен өрнектеледі: ΔH*Δt, ΔH – калориметрдегі өтетін жылулық эффект процессі, Δt – тәжірибедегі температураның өзгеруі К – калориметр тұрақтысы.

Физикалық ғылым бойынша К – калориметрдің барлық бөлігін қыздыру үшін кететін жылу мөлшері және жылу алынуына қатысады KΣmісі, mіжылу алмасуда қатысатын әрбір бөлшектердің массасы сіолардың жылу сиымдылығы.

Калориметрдегі тұрақтылық К мына формуламен есептеледі: KΣmісі және осы жолмен калориметриялық процестерді өлшеуге болады, ал жылулық эффект белгілі. Мысалы: кейбір еріген тұздардың жылуы белгілі болады (KCl,KNO3). Сонда К=ΔH/Δt*g/M, ΔH – тұздардың еру жылуы, Δt – тұздар ерітіндідегі температураның өзгеруі, g – тұздың өлшемі, М – тұздардың молекулярлық салмағы.
3 Лабораториялық жұмыс №1
3.1 Тұздардың ерігендегі интегралдық жылуды табу. Жұмыстың мақсаты: тұз ерігендегі белгілі жылу арқылы калориметрдің тұрақтылығын анықтау, зерттелетің тұздардың жылуын анықтау.

3.2 Жұмыстың мақсаты

Жұмыс екі тәжірибеден тұрады:

1. Тұздың белгілі жылу ереігіштігі арқылы KCl (ΔH KCl=18,67) кДж калориметрдің тұрақтысын анықтау. Барлық берілгендерді әдістеменің «калориметр жүйесінің жылу сиымдылығы» бөлімінде қараңыз.

2. Берілген тұздың интегралдық жылу ерігіштігін анықтау.

3.2.1 №1 тәжірибені орындау.



  1. Калориметрге 500 мл су құямыз. Араластырғышты орнатыңыз;

  2. Аналитикалық таразыда саналған зат мөлшерін өлшеп, калориметр қақпағына орнатылған пробкаға салыңыз.

  3. Калориметр қақпаның тесігіне термометр орналастырып, араластырғышты қосыңыз.

  4. Секундометрді қосып, әр 30 сек ішінде температура өзгеруін бегілеңіз.

  1. Температураның бірінші 10 өлшемі бастапқы периодты құрайды.

  2. Пробиркадан суға затты еңгізіп, бас пробирканы орнына қойып және сол затты калориметрге еңгіземіз, және те температураны өлшей беріңіз. Тұз еріген кезде калориметрдегі температура оқыс өзгереді.

  3. Содан соң ерітінді температурасын және қоршаған орта температурасың түзетіңіз. Ол 10 өлшемнен тұратын соңғы период.

е) Тәжірибе қорытындыларын таблицаға еңгізу.
gKClKCl=74,5, ΔHKCl=18,67 кДж.


τ¸мин




t0



f) №1 тәжірибесін қорытындылау.

Тәжірибе қорытындылары бойынша «температура уақыт» координаталарында график сызып, Δt шамасың табыңыз.

Калориметрді мына формула арқылы анықтаңыз:


K =ΔHKCl / Δt *g/m
3.2.2 №2 тәжірибесін орындау.

Берілген тұздың интегралдық жылу ерігіштігін анықтау және сол ретімен өткізіледі.

Тәжірибе қорытындыларын таблицаға еңгіземіз:
Gсоли=¸ Mсоли=¸ K=.


τ¸мин




t0



№2 тәжірибесін қорвтвндвлау



Δt графикалық түрде анықтаңыз.

Тұздың интегралдық жылу ерігіштігін мына формула арқылы анықтаңыз:


ΔHтұз=K*Δt*M/g,
Тәжірибенің % қателігін табыңыз.
4 Лабораториялық жұмыс №2
Тұздың гидротация жылулығын анықтау.

Жұмыс мақсаты: калориметр тұрақтысын анықтау, кристалогидраттың және сусыз тұздың жылулығын анықтау, тұздың гидрация жылулығын анықтау.


4.1 жұмыс мазмұны.

Жұмыс үш тәжірибеден тұрады.



  1. Тұздың белгілі жылу ерігіштігі арқылы KCl (ΔH KCl=18,67) кДж калориметр тұрақтысын анықтаңыз.

  2. Сусыз тұздың интегралдық жылу ерігіштігін анықтаңыз. Барлық берілгендерді «Гидротация жылулығы» әдістемесімен қараңыз.

  3. Кристалогидраттың интегралдық жылу ерігіштігін анықтаңыз. Барлық берілгендерді «Гидротация жылулығы» әдістемесімен қараңыз.

4.2 тәжірибесін орындау.



  1. Бөлшек температурасы бар 500 мл суды калориметрге құйыңыз. Араластырғыш орнатыңыз.

  2. Аналитикалық таразыда KCl (0,1 – 0,069 моль) саналған мөлшерін өлшеп, калориметр қақпағына орнатылған пробиркаға салыңыз.

  3. Калориметр қақпағының тесігіне термометр орналастырып, араластырғышты қосыңыз.

  4. Секундометрді қосып, әр 30 сек ішінде температура өзгеруін бегілеңіз.

  1. Температураның бірінші 10 өлшемі бастапқы периодты құрайды.

  2. Пробиркадан суға затты еңгізіп, бас пробирканы орнына қойып және сол затты калориметрге еңгіземіз, және те температураны өлшей беріңіз. Тұз еріген кезде калориметрдегі температура оқыс өзгереді.

  3. Содан соң ерітінді температурасын және қоршаған орта температурасың түзетіңіз. Ол 10 өлшемнен тұратын соңғы период.

е) Тәжірибе қорытындыларын таблицаға еңгізу.
gKClKCl=74,5, ΔHKCl=18,67 кДж.


τ¸мин




t0



f) №1 тәжірибесін қорытындылау.

Тәжірибе қорытындылары бойынша «температура уақыт» координаталарында график сызып, Δt шамасың табыңыз.

Калориметрді мына формула арқылы анықтаңыз:


K =ΔHKCl / Δt *g/m
5 Лабораториялық жұмыс №3
5.1 Нейтрализация жылулығын анықтау

Жұмыс мақсаты: тұрақты калориметрді анықтау, кислота қоспасының жылулығын анықтау, нейтрализация жылулығың анықтау.


5.2 Жұмыстың мазмұны

Нейтрализация жылу дегеніміз 1 г – экв қышқыл 1 г – экв сілтінің нейтрализация кезіндегі энтальпияның өзгеруі.

Қышқылдық және сілтінің ерітінділері сұйылтуы кезінде, нейтрализациядан басқа екі компоненттің қосылу процессі жүреді. Сондықтан калориметрде жылу эффектісі қосынды ұзындығы болып,есептелінеді. Бұл жылу эффектіге нейтрализация жылуынан басқа, қышқылдық негізбен сұйылту жылулығын және негіздің қышқылдық ерітіндісінің өосылуының жылуы кіреді.
ΔHқабыл=ΔHнейтр+ΔHқосыл. негіз+ΔHқосыл. қышқыл.
Тәжірибе жүзінде нейтрализация былай жүруі керек: сілті артық мөлшерде болу керек және ол толық зерттелетін қышқылды нейтрализациялау керек. Егер ерітінді қышқылының бастапқы концентрациясы негіз ерітіндісінің концентрациясынан бінеше есе көп болса, онда ΔHқосыл. негіз 0-ге жақын болады және оны была йқабылдауға болады:
ΔHбақыл=ΔHнейтр+ΔHқосыл. қыш.
Одан
ΔHнейтр=ΔHбақыл+ΔHқосыл. қыш.
Нейтрализация жылуын анықтау үшін, біріншіден тәжірибе жолымен қышқылдық негізбен сұйылтуының жылулығын табу керек және қышқылдық негізбен қосылуының жылуы және нейтрализацияның өзінің жылуынан тұратын калориметрдегі бақыланатын жылу эффектіні табу керек.

Жұмыс үш тәжірибиеден тұрады:



  1. Еріген тұздың жылуын белгілі болған кезде тұрақты калориметрін есептеу

  2. Қышқылдық негізбен сұйылту ΔHқосыл. қыш жылуын анықтау

  3. ΔHбақыл қышқылдық негізбен нейтрализациясы кезіндегі жылу эффектісін анықтау.

5.3 №1 жұмыстың орындалуы



  1. 300 мл (комнаталық темперктура) су калориметрге құю;

  2. Аналитикалық терезеде 5-6 г КNO3 өлшеу және пробиркаға апарып, оны калориметр қақпағында орналастыру;

  3. Калориметр қақпағының тесігіне термометр орналастыру және араластырғышты қосу;

  4. Секундометрді қосып, әр 30 сек ішінде температура өзгеруін бегілеңіз.

  1. Температураның бірінші 10 өлшемі бастапқы периодты құрайды.

  2. Осыдан кейін калориметрге тең арада КNO3 – тын пробиркадан суға аударып, бос пробирканы орнына қойып, осы арада өлшеуді жалғастырады. Тұздың еру нәтижесінде калориметрде температура тез өзгереді.Бұл бос период болып саналады.

  3. Енді қоршаған ортамен ерітіндіде температураның түзетулері басталады. Бұл соңғы период, мұнда әлі он өлшем жалғасады.

е) Тәжірибие қорытындыларын таблицаға еңгізу.
GKNO3 KNO3=101, ΔH KNO3=8,52 кДж.


τ¸мин




t0



f) №1 тәжірибиесін қорытындылау.

№1 тәжірибесін қорытындылау.

1) Тәжірибие қорытындылары бойынша «температура уақыт» координаталарында график сызып, Δt шамасың табыңыз.

2) Калориметрді мына формула арқылы анықтаңыз:
K =ΔHKNO3 / Δt *g/m.
5.4 №2 Жұмыстың орындалуы

Негіз бен қышқылдық суылтылуындағы жылу эффектісі анықталады, бірақ та негіздің орнына дистелденген су алынады. Калориметрге 300 мл дистелденген су құю. Пробиркаға «а» қышқылын құю, 001 дәлдікпен өлшенген. Калориметрді жинау және тәжірибиені жүргізу, бұл тәжірибеде алғашқы №1 тәжірибиеде сияқты температура өзгеруін өлшеп жазу.

Тәжірибие нәтижелерін кесте түрінде жазу.
Қышқыл_______________мл__________________;К=_______________


τ¸мин




t0



5.5 №3 тәжірибиенің орындалуы

Калориметрде бақыланатын қышқылдық нейтрализация реакциясы кезінде жылу эффектісі анықталды. Калориметрге 300 мл 0,3 н NaOH құю. Пробиркаға «а» қышқылын құю. Калориметрлік тәжірибиені алғашқыда айтылғандай өткізеді.

Тәжірибие нәтижесін кесте түрінде жазу.


Қышқыл_______________мл__________________;К=_______________


τ¸мин




t0



№2 және №3 Тәжірибиелерінің нәтижесіне өңдеу.



  1. Δt-ны №2 және №3 тәжірибиеде графикалық түрде анықтау.

  2. Сұйытылған қышқылдың (тәжірибие №2) жылу эффектісін мына формула бойынша есептеп шығару:


ΔHс.қыш.=K*Δt№2


  1. Нейтрализация кезінде байқалған жылу эффектісін мына формула бойынша есептеп шығару:


ΔHбайқ..=K*Δt№3


  1. Нейтрализацияның өзінің жылуын мына формула бойынша есептеп шығару:


ΔHнейтр=ΔHбайқ-ΔHсұй. Қыш.

  1. Нейтрализация жылуын мына формула арқылы 1 г – экв-ке қайта есепте.


ΔHºнейтр=ΔHнейтр*Э*1000/V*d*P ккал/г –экв,
ΔHºнейтр қышқылдан алынған нейтрализация жылуы;

ΔHнейтр – 1 г – экв-ке қайта есептелген нейтрализацияның жылуы;

V – алынған қышқылдың көлемі;

d – қышқылдың меншікті салмағы;

Р – қышқылдың пайыздық концентрациясы.

Басқа формуланы да пайдалануға болады.


ΔHºнейтр=ΔHнейтр*1000/V*N ккал/г –экв,


  1. Тәжірибиенің қателік пайызын табу(%)


6 Жұмыстың есептік мазмұны

Жұмыстың есептік мазмұнында: жұмыстың аты және мақсаты, лабораториялық құрылғыны бейнелеу, тәжірибие нәтижесінің кестесі, есептеулер болу керек.


Бақылау сұрақтар

  1. Термохимия нені зерттейді?

  2. Түзілу жылуы дегеніміз не?

  3. Барлық термохимиялық есептеулер қандай принципке негізделген?

  4. Гидратация жылуы дегеніміз не?

  5. Нейтрализация жылуы, мысал келтіріңіз.


Әдебиеттер


  1. Химия и технология синтетического жидкого топлива и газа. Н. С. Печуро, В. Д. Капкин, О. Ю. Песаин – М.: Химия, 1986 – 352 с.

  2. Химияческая технология твердых горючих ископаемых. Г. Н. Макаров, Г. Д. Харлампович – М.: Химия, 1986 – 496 с.

  3. Физическая химия. А.А.Жуховицкий, Л.А. Шварцман – М.: Металлургиздат, 1976.

  4. Примеры и задачы по курсу процессов и аппаратов химической технологий. К. Ф. Павлов, П. Г. Романков, А. А. Носков. – Л.: 1987 – 576 с.

  5. Ривкин С. Л. Термодинамические свойства газов: Справочник. – 4-е изд. М.: Энергоатомиздат 1987 г. – 288 с.

  6. Физическая химия. Под ред. Стромберга А. Г. – М.: Высшая школа, 2003 – 527 с.

  7. Курс физической химии. В. А. Киреев. – М.: Химия, 1975 – 776 с.

  8. Коллоидная химия. Ф. Г. Евстратов. – М.: Химия, 1981 – 520 с.



1 Теориялық кіріспе

1.1 Беттің ығысуы

1.1.1 Адсорбция

Беттің барлық бөліктерінің белгілі бір заттың өз бетінен концентрациясының өзгеруін адсорбция деп атйды.

Мысалы, сірке қышқылының ерітіндіде енгізілген активтелген көмірдің бетінде (адсорбенттің бетінде) ерітіндінің көлеміндегі концентрациясымен салыстырғанда, сірке қышқылының концентрациясының үлкені басталады.

Егер сіңірген заттың адсорбенттің бүкіл көлем бойынша таралатын болса, онда ондай процесті адсорбция деп атайды.

Жалпы қарағанда, адсорбция сербция процесін құрайды.

Фазалардың арасындағы бөліктерінің бетіндегі артық энергияның болуы адсорбцияның мағынасын береді.

Адсорбция қайтымды процесс болып табылады. Адсорбцияның қарама – қарсы процессті десербция деп атайды.

Адсорбент қабатының қанығуы адсобент бетіндегі адсорбцияның адсербенттік жылдамдығының теп – теңдігі кемиді, ал ресербцияның жылдамдығы ұлңаяды, ал ақырында екі процесстің жылдамдықтары тең болса, адсорбциондық тепе – теңдікке келеді. Тепе – теңдікке жауап беретін адсорбтивтік дейміз.

Салыстырмалы адсорбация дегеніміз – адсорбенттік бетіндегі см2-на тепе – теңдік күйіне жеткендегі берілген жағдайда суға сіңірілген заттың мольдік мөлшерін айтамыз.
Г = x/s моль/см2,
Г – салыстырмалы адсорбция;

х – адсербтелген заттың мөлдердің саны;

s – адсорбенттік беті, см2;

Қандайда бір адсобенттік бетін практикада өлшеуге қиын, сондықтан адсербцияны 1 г адсорбентке жиі мольмен анықталады.


A=x/m моль/г,
т – адсобенттің саны.

Адсорбцияның көлемі келесі брактарға тәуелді болады: адсорбенттік және адсорбтивтік табиғатына, адсербтивтік температурасымен концентрациясына.

Адсорбцияда іріктелген белгілері болады., мысалы, активтелген көмір оксидін адсорбтелінбейді. Адсорбция процессі экзотермиялық болып табылады, сондықтан температураның ұлғаятын болса, адсербтивтік заттың саны азаяды.

1.1.2 Адсорбцияның изотермиясы

Адсорбтивтік заттың тұрақты температурадағы концентрациясына тәуелділігін адсорбциялық изотерма түрінде графикпен анықталады. Бұл адсорбцияның процестерге ең дәл анықтама береді. Адсорбция изотермиясының құрылуы ординат осьтеріне салыстырмалы адсорбцияны белгіленеді, ал абсцисс осьтеріне – адсорбтивтік заттың тепе – теңдік концентрациясын белгіленеді.

Адсобцияның изотермасы (сурет 1)


Изотермада 3 бөліктерін белгілейміз:

  1. Бөлік – адсорбцияның кішірейген концентрациясының бөлігі. Адсорбция концентрациясының ұлғаюына тура пропорционал болып үлкейеді.

  2. Бөлшек – бұл ортада концентрациясының бөлігі. Мұнда адсорбция ұлғаяды, бірақ та ең аз дәрежесінде.

  3. Бөлік – үлкен концентрацияның бөлігі мұнда адсорбция максималды көлемге дейін жетеді және одан кейін концентрацияның ұлғаюы адсорбцияны өзгертпейді.

Адсорбция сұйық-газ шекарасында да, қатты дене-газдарда да, қатты дене-ерітіндіде де жүруі мүмкін. Адсорбцияның көлемін шешу үшін Гибсс, Ленгмюр және Фрейндлих өрнектерін пацдаланамыз.
2 Тәжірибелік бөлігі
2.1 Лабораториялық жұмыс №1

Көмірдегі сулы ерітінділерден органикалық қышқылдардың адсорбциясы.

Жұмыс мақсаты: активтелген көмір бетіндегі ерітіндіден алынған органикалық қышқылдардың адсорбциясын зерттеу, адсорбция изотермасын құру, Фрейндлих өрнегінде эмпирияның константтарды анықтау.
2.1.1 Жұмыстың мазмұны:

Берілген жұмысты қатты адсорбенттің бетіндегі сулы ерітіндіден алынған сірке қышқылының адсорбциясын зерттеу. Бұл мақсат үшін активтелген көмір жиі қолданылады, өйткені оның беті сумен сіңірмейді. (Гидрофоб болып табылады) және адсорбция кезінде диссоцияланбайтын немесе аз диссоцияланбайтын заттар еріген заттың молекулаларды адсорбтеледі. Молекуланың адсорбция түзіледі. Берілген еріткіш неғұрлым адсорбент бетін суды жақсы сіңіретін болса, соғұрлым еріген заттардың молекуласындағы адсорбция аз болады.

Молекулалық адсорбцияны табу үшін Фрейндлих теңдеуімен анықталады:
x/m=K*C1/п р,
х – адсорбцияға түскен заттың мольдік саны,

т – адсорбент мөлшері,

Ср ерітіндідегі заттың тепе – теңдік концентрациясы моль/литр,

к,п – эмпириялық константалар.

к және п константаларын табу үшін Фрейндлих теңдеуін логорифмдайды:
lg x/m=lg k+1/п lgCр,
онда координат жүйесінде түзу алынады
lg x/m- lgCр.

Сурет 2. Тепе-теңдік концентрацияны заттың адсорбцияланған мөлшері.
Абцисса өсі мен түзу арасындағы бұрыштың тангенсі 1/п өлшемін көрсетеді, ал lg k түзудің ординат осіндегі белгіленген кесіндісі. К константасы 1-ге тең болып, тепе-тең концентрациялы заттың адсорбцияланған мөлшерін көрсетеді. Концентрация дәрежесінің көрсеткіші 1/п 1-ден кіші.
2.1.2 Жұмыстың істелуі.

Сірке қышқылының адсорбциясын зерттеу үшін адсорбцияға дейін және одан кейінгі қышқылдың концентрациясын білу керек. Концентрацияны титрлеу әдісімен анықтайды. Келесі кестеге сәйкес етіп, ерітіндінің 1 мөлшерінен жасалған, сірке қышқылының ерітіндісінін 6 көмерленген колбаға құяды.




Колба №

1

2

3

4

5

6

Қышқыл,

мл


100

80

60

40

20

10

Су, мл

0

20

40

60

80

90

Басқа 6 көмерленген колбаға үгітілген көмір (1-2 г) салып, оған 50 мл дайындалған қышқыл ерітінділерін қосады.

Адсорбция тепе-теңдігіне жеткенше дейін колбаларды (1 сағат) 30 мин қойып, периодты түрде араластырылады.

Адсорбция жүріп жатқан кезде титрлеу әдісімен қышқыл ерітіндісінің бастапқы концентрациясын табу керек ол үшін әр колбадан пипеткамен келесі мөлшерде пробалар алынады.

Колба №

1

2

3

4

5

6

Пробалар

5

5

10

10

20

20

Фенолфтолин қосып 0,1 NaOH ерітіндісімен титрлейді. Екі паралель титрлеу өткізеді және қолданған сілтінің орта көлемін алады.

Адсорбциядан кейін 30 мин өткенде, ерітінділерді сәйкс көмерленген колбаларға фильтрлейді.

Нәтижелерді кестеге еңгізеді.


2.1.3 Нәтижелерді өңдеу

Адсорбция дейінгі С0 және одан кейінгі Ср қышқыл концентрацияны есептеп алу.


С0=Nс*Vорт.с/Vк ; С0=Nс*V1орт.сV1к,
С0 Адсорбцияға дейін қышқыл концентрациясы;

Ср Адсорбциядан кейінгі қышқылдық

Nс Концентрациясы қалыпты сілтілер;

Vорт.с, V1орт.сАдсорбцияға дейінгі және одан кейінгі титрлеуге қолданған сілті көлемі.

Vк, V1к - Адсорбция дейінгі және одан кейінгі тиртрлеуге алынған қышқыл көлемі.
Ерітіндіден адсорбцияланған сірке қышқылының көлемін есептеу үшін мына формула қолданады:
x=(C0 – Cр)*V*10-10.
V = 50 – адсорбцияға алынған қышқыл ерітіндісінің көлемі, мл, онда.
x=(C0-Cр)*5*10-3 моль
Меншікті адсорбциятабу үшін А=х/т моль/г

т – көмір навескасы

А - Cр координаталармен адсорбция изотермиясын құру.

lg*x/т және lg Cр тауып, lg*x/т координат өсінен, lg Cр абцисса өсінен координаттарға салып графигін құру, масштабтары бірдей болу керек.

Фрейндлих адсорбацияның изотермиялық теңдеуде К және 1/п график арқылы тұрақты көлемдердің мағынасын анықтау керек.

Бақылау нәтижелерін таблицаға толтыру керек.


№ колбы

С0

Моль/л

Ср

Моль/л

Х

моль

А

моль

lg*x/т

lg Cр

2.2 Лабораториялық жұмыс №2

Гибсс адсорбциясының изотермасы.

Жұмыс мақсаты: Адсорбцияда сұйық-газ бөлу шекарасын сұйықтық бетін ығысудың өлшеуі жолымен арқылы зерттеу үйрену керек.


2.2.1 Жұмыстың мазмұны.

Сұйықтық бетінде заттың адсорбциясын зерттегенде ең ыңғайлы әдіс сұйықтық беттін ығысу өлшеуі, яғыни он адсорбцияның көлемінен тура байланысты.

Таза сұйықтық беттік ығысуы бар, тұрақты температурада тұрақты көлемі болады. Сұйықта әр түрлі заттар ерігенде беттің ығысуы өзгереді.

Беттік ығысуды азайтатын заттар беттік активті деп аталады, оларға органикалық қышқылдар және тұздар, спирттер, аминдер жатады.

Беттік ығысуды үлкейтетін заттар беттік активті емес деп аталады, оларға органикалық емес тұздар, металдардың гидроксидтері жатады.

Адсорбция арасындағы тәуелділігі, беттік ығысу және концентрациясы Гибсс теңдеуі арқылы өрнектеледі.


Г=-с/RT*dσ/dс,

Г – Беттің берілгенде адсорбенті заттарда мольдердің саны;

С – Еріген заттардың молярлы концентрациясы;

Т – Абсолютті температура, Т+t;

σ – беттік ығысуы.н/м

Мына туынды dσ/dс көрсетеді, беттік ығысудың концентрациясының өзгеруін, мұны белгілі бір температурада еріген заттың беттік активті деп атайды.

Бетті активті заттарда концентрациясы жоғарланған кезде, беттік ығысу кемиді және dσ/dс <0, адсорбцияның көлемі.

Г>0, оң. Үстіңгі қабатта зат жиналады, адсорбция жүріп жатыр.

Үстіңгі-активті емес заттар үшін бұларда концентрация үлкеюі беттік ығысуды азайтады және dσ/dс >0, адсорбция үлкендігі Г<0, теріс. Заттың концентрациясы беттік қабатта аудару болады, ерітінді көлеміне қарағанда беттік-ейтралды заттар үшін dσ/dс= 0, және Г=0 адсорбция болмайды.

Қазіргі уақытта адсорбцияны анықтау үшін су спирттік беттік ығысу немесе қышқылды ерітінділердің әр түрлі концентрациясын өлшейді. σ=f(с) және dσ/dс графигін құрау керек.

Сурет
Ол үшін қисықтың нүктесіне жанама өткізу керек, берілген концентрация бойынша және қисықтық тангенс бұрышын анықтау керек.


tgα=- dσ/dс,
немесе - dσ/dс=a/b.
Араластырған ерітінділерге
dσ/dС=Δσ/Δс=σ2121 .
Осындай активті беттік ерітілген затты есептегенде С концентрация Гибсс теңдігінің орташа арифметикалық мағынасы 2 концентрация үшін с1+ с2/2,

с2+ с3/2 және т.б.

Содан кейін адсорбация Г Гибсс уравнениясы бойынша есептейді және



Г – С координатасында изотерманы құрайды.

Сұйықтың беттік ығысуын Робиндер құрылғысымен анықтайды. (сурет - 3)


Сурет 3 - Робиндер құрылысы, а) капилляр, б) зерттелген сұйықтығы бар приборка, в) эксператор, г) манометр.

Беттік ығысуды анықтау тәсілдері келесі шарттардан тұрады:

- Өлшеу алдында «В» пробиркасына зерттелінетін сұйықтықты «А» капилярлы сұйықтыққа 3-5 мм бататындай етіп құяды. Құрылғы герметикті екенін тексеріп, тәжірибиені орындай бастайды. Әуелі «В» аспиратордың қысқышын ашады. Аспиратордағы су ағып, «В» құмырасында зарядсыздандыру пайда болады. Соның салдарынан капиллярдағы ауа түйіршіктері біртектес бір біреуден секіріп шыққанда «Г» манометрдегі Һ биіктігін белгілейді. Анықтауды бірнеше рет істейді де, ортақ мәнін алады.


2.2.2 Жұмыстың орындалуы

Тәжірибие №1.

Құрылғы тұрақтысын анықтау құрылғының константа су арқылы анықтайды, беттік ығысу температура бойынша белгілі. Ол үшін «Б» пробиркасына методика бойынша анықтандар. Бірнеше анықтаулар істеп, ортақ мәнін алыңыз. Есептеу қорытындыларын таблицаға енгізіңіз.

Тәжірибие №2

Зерттелінетін ерітінділердің беттік ығысуын анықтау.



«Б» пробиркасына ретпен сірке қышқылы немесе мүсәтір ерітінділерін (әр концентрациялары) құяды.

Барлығы 4-5 әр түрлі ерітінділер әр анықтаудың алдында пробирканы зерттелінетін ерітіндімен тамып, бірнеше Һ анықтаулар істейді. (манометр арқылы) ортақ мәнін алады. Қорытынды өлшеулерін таблицаға еңгізеді.

Зерттелінетін

Ерітінді___________________тәжірибе t0 ______________________________




Ерітінді №

Ерітінді концентрациясы моль/л

Н ортақ, м

Н2О

1

2



т.б.






Әр түрлі темпертураларда судың үстіңгі натяжениясы (σ)




t0

σ Н/m

t0

σ Н/m

15

73,48*10-3

20

72,75*10-3

16

73,34*10-3

21

72,60*10-3

17

73,20*10-3

22

72,44*10-3

18

73,05*10-3

23

72,28*10-3

19

72,89*10-3

24

72,12*10-3







25

71,96*10-3

2.2.3 Бақылау қорытындысын сұрақтау.

Құрылғының тұрақтысын формуламен анықтау:
K= σ Н2О/h
Қарастырылатын ерітінділердің беттік ығысуын формуламен анықтау
σ=к* h
Беттік ығысудың изотермасын σ – С координаталары бойынша құру адсорбцияны Г Гибсс уравнеиясы бойынша анықтау.
Г=-C/RT* dσ/dС,
Немесе
Г=-C/RT*Δσ/ΔC.
Гибсс адсорбциясының изотермиясын құру.

Шыққандарды таблицаға еңгізу керек.




Моль/л

ерітндісі



h, м

σ, Н/m

dσ/dС

Г, моль/см2


3 Жұмысқа жауап берудің мазмұңы

Жұмыс туралы жауап беру жұмыстың атын, мақсаты, сипаттамасы, шыққан сандар мен таблица, есептеулер.


Бақылау сұрақтар

    1. Адсорбция деген не?

    2. Адсорбция мен адсорбцияның айырмашылығы қандай?

    3. Адсорбция қандай факторларға байланысты?

    4. Меншікті адсорбция дегеніміз не?

    5. Адсорбцияның изотермасы нені көрсетеді?

    6. Қатты адсорбент бетіндегі ерітіндінің, адсорбциясы туралы айтыңыз. Фрейндлихтің теңдеуі.

    7. Сұйық-газ шекарасындағы адсорбция туралы айтыңыз.

    8. Бетті-активті заттар дегеніміз не? Бетті-активті емес заттар дегеніміз не?

    9. Гибсстің теңдеуі туралы айтыңыз.


Әдебиеттер
1 А. И. Болдырев. Физическая и калоидная химия. – М.: «Высшая школа», 1974.

2 С. А. Балезин. Практикум по физической и колоидной химии. – М.: «Просвещение», 1972.



3 Б. А. Ермекова и др. Руководство к лабороторным по физической и калоидной химии. – Алма – Ата, «Кайнар», 1973.

4 В. А. Киров. Краткий курс физической и колоидной химии. – М.: «Химия», 1975.


©dereksiz.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет