Әож 821. 512. 164-1 Н±рата т‰рікмендерінде µлењшілдік традициясы жєне



Дата03.03.2016
өлшемі59.18 Kb.

ӘОЖ 821.512.164-1

Н±рата т‰рікмендерінде µлењшілдік традициясы жєне


єлеуметтік ќ±рылымныњ ерекшеліктері

Ураќов Б., СОБАЖМЌДИ, Гүлстан қ.


“¤лењ” атауы ќазаќтардан басќа ќараќалпаќ жєне µзбектерде , єсіресе , оныњ ќыпшаќ этникалыќ топтарында кењ ќолданылып , єн деген маѓынаны ањѓартады.

¤збектер этникалыќ ќ±рамы жаѓынан т‰ркі тілдес халыќтар арасында к‰рделі этникалыќ ќ±рылымѓа ие болып, б±л олардыњ ауызекі сµйлеу тілінде де , ±лттыќ ќ±рылысында да аныќ кµрініс табады. Мысалы, тілшілер оларды ‰ш т‰рлі (ќыпшаќ , ќарл±ќ (шыѓатай), оѓыз) µзбектерге бµлсе (1), антропологтар да оларды ырќы жаѓынан европеид, монголоид жєне аралас ырыќ деп ‰ш топќа бµледі.

¤лењ т‰рі ќыпшаќ говорлы µзбектерде ХХ ѓасырдыњ бастарына дейін саќталѓан жєне тµмендегі т‰рлерге бµлінген: ќара µлењ, айтыс µлењ, ж±мбаќ µлењ, терме µлењ, ќайым µлењ . Оларѓа тµмендегілер мысал бола алады.

¤лењніњ “ќара µлењ” т‰ріне мысал:

Ќолатаныњ жолдары ќалыњ дарбыз,

Ќалыњ дарбыз µзіме мєлім дарбыз.

Айтыссањ айтысамын кел, µлењшім,

Айтыспасањ кетемін µзім жалѓыз.

Біздіњ елдер ќайда еді,

Ќол атадай сайда еді.

Б±л жерлерге келмесек,

Т‰з бен ж‰з кµрісу айдады.

Аќ алма, ќызыл алма нєр дегенге,

Аќылым тањ ќалады жар дегенге.

Алыстан ат шаптырып келіп едік,

Осы тойда бір аќын ќыз бар дегенге.

¤лењніњ “айтыс µлењ” т‰ріне мысал:

¦лбос:


¤лењді айтар болсањ кел ќасыма,

Таќия тігіп берейін таз басыња.

Тігіп берген таќиям жараспаса,

Ќайызѓаѓыњ тµгілер жам басыња.

Кєрім:

¤лењді айтар болсањ кел ќасыма,



Таќия тігіп бересіњ µз басыма.

Тігіп берген таќияњ жараспаса,

¤зіњді алып жатармын жамбасыма.

¤лењніњ “ж±мбаќ µлењ” т‰ріне мысал:

¦лбос:

Ай ќарањѓы к‰н болар, кеште болар,



‡йдіњ кµркі ќыз бенен шеше болар.

Аќын болсањ іркілмей, тап сµзімді,

Он екі ай ж±масы неше болар?

Кєрім:


Ана таудыњ арѓы беті Сарысєбізді,

Біздіњ елдіњ малдары кµп семізде.

Он екі ай ж±масын с±расањыз,

Он екі ай ж±масы ќырыќ сегізді.

¤лењніњ “терме µлењ” т‰ріне мысал:

Айт-айт жаным, айт жаным айтќан ќалар,

Шежіредей тіліњді хатќа салар.

Б±л д‰ниеде ойнаѓан, к‰лген ќалар,

Ардаќтаѓан жаныњды аќыры алар.

¤лењді єркім айтпас, µлењші айтар,

Ж‰регінде дерті бар кєріп болар.

Кєріптіњ айтќанына ќ±лаќ т‰рсењ,

Меккемен, Мадинадан теріп ќайтар.

¤лењніњ “ќайым µлењ” т‰ріне мысал:

Ќ±рбанг‰л:

Ќаратау айналасы еккеніњіз,

Елу батпан ±рыќ бар сепкеніњіз.

Онан бірге диќанныњ ќосын айдап,

¤рім-µрім болыпты шекпеніњіз.

‡сіпкµр:


Ќара тал айналысы еккенінде.

Елу батпан шамалайсыњ сепкенімде,

Оннан бірге емес еді, бір кем елу.

Білмейсіњ бе Ќ±рбанг‰л µпкенімде.

Ќ±рбанг‰л:

‡сіп кµрдім кµзіњде аѓы бар ѓой,

Аќ ж‰зінде шешектіњ баѓы бар ѓой.

Т‰йнікті ашып ќарайды ќыз балаѓа

Б±л кµзінде бірнєрсе таѓы бар ѓой.

‡сіпкµр:


Не болыпты Ќ±рбанг‰л єлі бізге,

Басымды алып кетпесем ќ±ла д‰зге.

Бір кµзімніњ дєртіне дауа таппай,

Емдеткелі келіппін інім сізге.

Ќ±рбанг‰л:

Аќын аѓам келеді аттай шауып,

Сµйлеймін ќайым сµзді жайын тауып.

Кµрмегендей маќтанба, ей ‡сіпкµр,

Ел аралап ж‰рген ѓой , шешењ тєуіп.

‡сіпкµр:


Аќын аѓањ келеді аттай шауып,

Сµйлей бер ќайым сµзді жайын тауып.

Шешем тєуіп емесќой, µзім тєуіп,

Бір емдесем кетесіњ, шипа тауып.

Ќ±рбанг‰л:

‡сіпкµрдіњ кµзіне айран тамѓан,

¤зімде жоќ, б±л айран ќайдан тамѓан.

‡сіпкµрге Ќ±рбанг‰л басым келсе,

Осы отырѓан жамаѓат ќайран ќалѓан.

‡сіпкµр:


‡сіпкµрдіњ кµзіне айран тамѓан,

¤зінде жоќ б±л айран ќайдан тамѓан.

¤зімде болмаса да елімде бар,

Саѓан лайыќ айраным белімде бар.

Ќ±рбанг‰л:

Аќын аѓам той болса ен тілейді,

Жайы келсе атпенен той тілейді.

Кµп сиыры кµтерем боп кµктен ќайтты,

Ќ±мырасын ќолѓа алып, с‰т тілейді.

‡сіпкµр:


Аќын аѓам той болса ен тілейді,

Жайы келсе атыменен той тілейді.

‡сіпкµр Ќ±рбанг‰лдей жар тілейді,

Б±дан артыќ ќ±дайдан не тілейді.

Ќ±рбанг‰л:

Ќаратау айналасына ектіњ ќауын,

Екі б±лаќ болмастай жауды жауын.

Тµрт дарбыз бен бес ќауын сата салып,

Кµрмейсіњ бе µлењшініњ алшањдауын.

1974 жылы ќырк‰йек, ќазан айларында ¤збекстан Ѓылым Академиясыныњ археология институтыныњ ќызметкері М.Ысќаќов жєне осы ќатарлардыњ авторы Жызаќ облысыныњ Фарыш ауданына, Самарќан облысыныњ Ќосрабат , Пайарыќ , Иштихон , Каттаќорѓан аудандарында , сонымен ќатар ќазіргі Науайы облысы Коштеген ауыл – ќыстаќтарында , µндіріс орындарында болып ќайтќан.

Баќылау барысында археологиялыќ естеліктері кµп ќ±рылымдар, кµне арыќ пен канал іздері, мазарлар мен ќорѓандар, єулие яѓни киелі деп есептелетін мазар, жай аттар мен олармен байланысты болѓан ањыз-єњгімелер, ќайѓы мерекелері, халыќтыњ жанды єн-билері, єдет-ѓ±рыптарымен таныстыќ. Біздерді тањ ќалдырѓан нєрсеніњ бірі мынау болды: Фарыштыњ Эшболды, Саѓишман, Ќасаната, Ќораабдал, Ханбанд,---------- Н±ратаѓа дейінгі болѓан 200 километрлік территорияда жасайтын ж‰здеген ауылдардыњ т±рѓындары µздерін “т‰рікмендерміз” деп атайды екен. Олардыњ сµйлеу тілі т‰рікменстандаѓы т‰рікпендердіњ тіліне ±ќсамайды екен. Керісінше олардыњ тілі µзбектердіњ ќыпшаќ говорына ±ќсас “жоќшы” µзбектер сµйлеуіне ±ќсап кетеді.

Таѓы бір назар аударатын нєрсе, жазба єдебиеттерде “т‰рікмен” немесе “н±рата т‰рікпені” деп аталатын µзбек т‰рікпендері традиция бойынша екі елге, єр ел екі тайпаѓа, єрбір тайпа алтыдан руларѓа бµлініп, жалпы жиырма тµрт руѓа біріктірілген. Б±л н±рата т‰рікпендерініњ µзіндік єлеуметтік ќ±рылымѓа ие болѓандыѓын ањѓартады. ¤збек т‰рікпенініњ (н±рата т‰рікпені) этникалыќ ќ±рамы, ѓылыми зерттеу тарихы, келіп шыѓуына байланысты ањыздары б±л этникалыќ топтыњ каспий бойы т‰рікпендері этникалыќ т±рѓыдан жаќын екендігіне к‰мєн тудырмаса да µзбектіњ ќыпшаќ говорлы ж‰з, ќањлы, ќыпшаќ, ќоњырат, найман, бахрин, дурмен, лаќай, т‰рікпен-ж‰з, ќытай-ж‰з, парша-ж‰з, ќарапшы-ж‰з, марќа-ж‰з, жалайыр, т±яќшы, сунќарлы, тама, баѓаналы, сиргелі, баймаќты, ‰йсін, ойрат, мойтан табы, сарай сияќты таѓы да ондаѓан этникалыќ топтармен де генетикалыќ байланыста екенін кµрсетуде.

Осы орында орыс шыѓыстанушысы П.П.Ивановтыњ µзбек т‰рікпендері, аныѓы н±рата т‰рікпендері туралы айтылѓан тµмендегі мєліметтер назарѓа алуѓа лайыќ: “Самарќан пен Н±рата аралыѓында да т‰рікпендердіњ бір бµлігі µмір с‰рген, олар негізінде диќаншылыќ пен айналысќан. ¤з руластарынан ±заќта, бµлініп µмір с‰ргендіктен олар м±нда µздерініњ этникалыќ кµріністерін жоѓалта барып, µздеріне жат этника элементтерді ќабылдап , µзбектерге ќосылып кетеді”. (2).

Сонымен , жоѓарыда µзбектіњ т‰рікпен деп аталатын этникалыќ тобыныњ , оныњ “Н±рата т‰рікмені” тармаѓында µлењніњ ХІХ ѓасыр аќыры мен ХХ ѓасыр басына дейін саќталып келгендігін , сонымен ќатар, µлењ де бірнеше т‰рлерге бµлінетініне мысалдар негізінде кує болдыќ. Біраќ б±л традиция советтер заманы (1917-1991) , Николай ІІ (“аќ патша”) заманы (1870-1916) , ислам дінініњ к‰шеюі, діндарлардыњ ыќпалыныњ артуы нєтижесінде , олардыњ (діншілдердіњ) еркек пен єйелдіњ µлењ айтысуы шариатќа д±рыс келмейтін єдет-ѓ±рыптарды орындауына ќарсы келуі себепті руханиятымыздаѓы н±рата т‰рікпендеріндегі µлењ т‰рлері біртіндеп жоѓала бастады.

Ќазіргі телевидениеде кµрсетілетін µлењдер сол ескі традицияныњ ќалдыќтары ѓана деп білуіміз керек. Біраќ, єдет-ѓ±рып т‰рінде , ±лттыњ ќ±ндылыќ ретінде оны жалѓастыру б‰гінгі к‰нде ќазаќ ќандастарымыздыњ еншісіне тиіп , саќталып, µз жалѓасын табуда. Т‰ркі халыќтар мєдениеті мен руханиятыныњ осы µнерін ќазаќ ќандастарымыз µз желкесінде кµтеріп келе жатќанына біздер де ќуанамыз, ќ±птаймыз.

Келіп шыѓу тамыры ±заќ µткен дєуірлерге жалѓасатын рулар, тайпа жєне елдер тарихын, шежіресін, олардыњ ќалыптасу кешенін ‰йрену барлыќ кезењдер ‰шін мєнді болѓандай, б±л мєселе ќазіргі к‰нде де жєне б±дан кейін де проблемалыќ мєселе ретінде ќала береді.


Пайдаланылѓан єдебиеттер:

  1. Жураев Б. Узбек адабий тили ва узбек диалектлари. Тошкент., 1963. 76 бет.

  2. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии., Москва., с.126.

Каталог: CDO -> Mak
Mak -> Тұрғындарды әлеуметтік қорғау мәселелері және шешу бағыттары
Mak -> Сағдидың “Гүлстан” кітабындағы уақыт, заман және рухани құндылықтар мәселелері Қадырбаев Нұрғали,
Mak -> Қазақстан – Ресей: Ұлы көрші, берік достық
Mak -> Әбілхайыр ханның қызметіне байланысты кейбір пайымдаулар
Mak -> Патшалық Ресей тұсындағы зерттеушілердің ғылыми ізденістері Қазақстан қола дәуірінің дерек көздері ретінде
Mak -> Әож 94(574) «1750/1868» Оңтүстік Қазақстан халқының Қоқан хандығы үстемдігіне қарсы күресі
Mak -> Патшалық Ресейдің әскери отаршылдық ұстанымы және оның қазақ-қырғыз қарым қатынасына ықпалы
Mak -> Түркістан өлкесіндегі ғылыми қоғамдар мен мекемелер
Mak -> Әож 82. 512. 122 Дияқажы Ахметұлының ғұмыр жолы, шығармашылығы


Достарыңызбен бөлісу:


©dereksiz.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет