Литер, 14. 09. 11 Рухани егемендігімізді сақтау



жүктеу 221.49 Kb.
Дата16.06.2016
өлшемі221.49 Kb.
Литер, 14.09.11
РУХАНИ ЕГЕМЕНДІГІМІЗДІ САҚТАУ
Қазақстан - зайырлы мемлекет. Бұл еліміздің Конституциясында бекітілген және мемлекеттің діннен бөлінгенін білдіреді. Алайда, зайырлы мемлекеттің классикалық үлгісіне тән барлық діндерге бейтарап болуды тым дәл сол мағынасында қарауға болмайды. Төзімділік діндарлар өздерінің сенім бостандығына ұмтылуында басқа азаматтардың құқығы мен еркіндігіне нұқсан келтіре бастағанға дейін ғана сақталады.

Құқықты мемлекеттің негіздің прициптеріне қайшы келетін жат пиғылдарға тыйым салынуы қажет.
Тарихи астар
Бүгінгі таңда елімізде ахуал біршама күрделенді. Бір жағынан, зайырлы тұжырымымен Қазақстан қоғамдық келісім және конфессияаралық ынтымақтастықты сақтай отырып сенімі бар және құдайға сенбейтін атеист азаматтардың өзара қарым-қатынасты орнату керек. Екінші жағынан Қазақстан әлденеше салмақты мәселелермен кездесуде. Соңғы кезде уақиға айрықша көңіл бөлерліктей, себебі түрлі діни радикалды топтардың белсенділігі күшейіп, елдегі діни жағдайда тұрақсыздық пайда болды. Бұл күштерге қалай қарсы тұруға болады? Бірінші кезекте, тұрақсыдық факторын бейтараптандыру үшін бізге кіммен байланысудамыз. Тарихи деректерге сүйене отырып, ашық идеологиялық базасын және теріс діни бірлестіктердің ұйымдардың құрылу формасын анықтау керек. Көбінесе халық арасында ақпаратты таратуда көбінесе күдікті ғалымдардың болып болмағандығы.

Алдымен біздің елімізге қандай ислам дәстүрлі. Деректерге қарағанда Қазақстанның оңтүстігінде алғаш мешіт IX ғасырдың соңында пайда болды. X ғасырдың ортасында Караханидтерде мемлекеттік дін ислам діні болды.

Көне түркі руни жазбаларын жаңа қаріп негізінде араб графикасы ығыстырды. IX - X ғасырларды Орталық Азия және Қазақстанның оңтүстігінде сопылық тарады. Респтубликамыздың аумағында сопылық мектеп және орден әрекеттері жүргізілді. Көшпелі түркінің исламдық ерекшелігі дәстүрлі исламға дейінгі дәстүрлі діндердің элементтері (тек тәңірілік және зороастризм) және сопылық формалар бірараға бірікті. Ахмет Ясауи түркі дәстүрін мойындай отырып оны басты негізде ұстанып сопылық тұжырымдамасына енгізді, сонымен қатар өзінің қызметінде іске асырды. Аулие (әулие-әнбиелердің) дәстүрлі сопылықпен бұқаралық халықтың ескі жөн-жоралғы және культтік тәжірибелер исламдандырылды.

Көшпелі ата-бабаларымыздың әулие-әнбиелерге (әруақ) сый құрметпен қараған. Араб жазбасында бірақ түркі тілінде жазылған «Диуани Хикмет», «Данышпандық кітабы» атты Ясауидің кітабы көшпелі далалықтардың арасында исламдық дәстүрлі түрде тарады. XIII ғасырда Алтын орда хандары ислам доктринасын қабылдап мемлекеттің мүддесінде ұстанды. Атап өтетін бір жайт ол Алтын орданың тұсында ислам ресми дін болғандықтан Қазақ хандығына да тікелей қатысты болды. Тәуке ханның шығарған жарғысында «Жеті жарғыда да» мемлекеттік дәстүрлі ислам дініне айналды. Одан басқа мұсылмандықты таратушы, Мухаммед пайғамбардан тікелей тараған ұрпақ ретінде «қожалар» жоғарғы мәртебесі бекітілді.

Құқықтық-заңдық тұрғыдан қазақтар әдеп-ғұрыптарын шариғатпен біріктіре білді. Қазақы мұсылмандық, яғни исламның қазақы моделі көшпелі елдердің көптеген салт-дәстүрлері, жөн-жоралғыларына түсіністікпен қараудан туды: қалыңмал, жергөгінен айттыру, әмеңгерлік және т.б.

Айрықша айта кетер болсақ, Қазақ хандығының басқару формасы ешқашанда теократтық болған емес. Ақсүйектер нақты жікке - зайырлы (торе) және рухани (қожа) топқа бөлініп өмір сүрді. Қазақ қоғамында хан ретінде тек Шыңғысханның тікелей ұрпағынан тараған (төре) тұқымынан еркек кіндіктілер сайлау құқығына ие болды. Қазақ дәстүрінде: төре «ақсүйек», ал қожалар «асыл тектілер» (пайғамбар тегінен) саналды. Машхур Жүсіптің жазған Қазақ шежіресінде төрелер мен қожалардың қазақ қоғамындағы маңыздылығын атап өткен. Құнанбайдың (Абайдың әкесі) қажылыққа барғанында айтқан сөзі: «Тіріміздің билігі «Алдияр» ұранды төреде, өліміздің билігі «Алла» ұранды қожада».


Бұрылысты кезең

Ресейдің отарлық саясатының басталуымен жағдай түбегейлі өзгерді. Ислам қызметкерлері кейбір империя шенеуніктерінің тапсырмасын орындап, олардың тексерісінен өткеннен кейін ғана қызметке тағайындалатын. Сырттан, әсіресе Орталық Азиядан келген молдалардың ресми қызметтеріне тыйым салынды. Қазақтың діни басқармасының жеке әкімшілігі болмай, Оренбург муфтияты қарамағында болды. 1868 жылғы «Орынбор және Батыс-Сібір далалық облыстары генерал-губернаторлығын басқарудың Уақытша Ережесіне» сәйкес әр ауылдық аймақтарда бір мешіттен аспауға тиіс болды. XX ғасырдың басында исламның саясаттануы қауіпін сезген Ресей империясы мұсылмандардың діни бостандығына шектеу қоюына бет бұрды. Бұл саясатқа жауап ретінде «Алаш» партиясының бағдарламасында діндер мен діни наным – сенімдерінің теңдік принциптері қарастырылып, Қазақстан жерінің өзінің муфтиятын құру мәселелерін көтерген болатын. Оған қоса, алашордашылар жергілікті молдалардың шариғи құзырларын шектеп, тек қана неке, талақ, туу және өлім тіркеулерін жүргізуді қалдыруды алға тартқан. Бірақ бұл бастамалары жүзеге аспады. 1921 жылы Кеңес билігі кезеңінде би, имам, ишан, хазрет, муфтии мен мұсылмандар діни басқармаларына сайлауғы қатысуға тыйым салынған.1926 жылы ресми құжаттарда мұсылмандардың «антикеңестік бағыты» тезисі алғаш көтерілді. 1927 жылы «исламмен күрес» шаралары жүргізілді. Нәтижесінде, мұсылмандар діни басқармасы басқа да діндер сияқты ауыр репрессияларғы ұшырап, көптеген шіркеулер мен мешіттер жабылып, қиратылды. ІІ д.ж. соғыс басталуымен ғана репрессиялар тоқтатылып, мемлекет ұстанымдарын өзгерте бастаған болатын Орталығы Ташкентте орналасқан Орта Азия мен Қазақстанның Діни Басқармалары ашылған. Нәтижесінде, 1961 жылға қарай Қазақстанда 25 бірлестіктер мен мешіттер тіркелген. Оған қоса 60- қа жуық тіркелмеген бірлестіктер мен 500 ден астам молдалар саны. 1989 жылы республикамызда ресми тіркелген мешіттердің саны 59 жетті. Ал 1990 жылы Қазақстан Мұсылмандар Діни Басқармасы құрылған болатын.

Сонымен қатар Қазақстандағы исламның тарихы 10 ғасырға жуық уақытты қамтиды. Ислам қазақ халқы үшін дәстүрлі дін болып табылады. Қазақ халқы және түркі халықтары исламның сүнни бағытының, Ханафи құқықтық мектебінің өкілдері болып табылады. Тарихта қазақ халқының мемлекеттік құрылымы ешқашан теократиялық негізде болмаған. Қазақтар өзінің дәстүрлі дінін бодандық кезі мен Кеңес Одағының қысымынан да сақтап қала алды. Еліміз егемендік алуымен ислам қайта өрлеу кезеңінен өтті. Оған елімізде мешіттердің көптеп ашылуы дәлел бола алады. Сонымен қатар, мемлекет басқа діндер мен конфессиялардың дамуына да мүмкіндік жасап отыр. Бұған еліміздегі сенім бостандығына байланысты қабылданған либералды заңды айта аламыз. Бұл заңдың оңды нәтижелерімен қоса кері көріністері де өз қырын көрсете бастады. Дәстүрлі емес діни ағымдар, оның ішінде ислам ағымдарының таралуына себеп болды. Нәтижесінде еліміздегі исламның дамуына радикалды және экстремистік топтардың жат идеяларды уағыздауы кесірін тигізіп отыр. Осы жағдайларға байланысты елімізде ханафи бағытындағы исламның дамуына үлкен орын берілуі қажет.
Сүннизм

Суннизм - исламның ішіндегі негізгі екі бағыттың (шиизммен қатар) бірі болып табылады. Сүннә сөзі арабшадан жол деген мағынаны білдіреді. Ислам дінінде Мұхаммад пайғамбардың айтқан сөздері мен істеген амалдары «сүннә» делінеді. Сүннәлер оның айтқаны мен жасаған амалына ерекше мән береді. Сүннә Құраннан кейінгі екінші қайнар көз болып табылады. Сүнниліктің ішінде ханафи, малики, ханбали және шафиғи мазхабтары бар. Қазіргі таңда сүннәлер 80 пайызды құрайды. Ислам халифаларынан үшіншісі болып табылатын Осман билігі кезінде саяси-діни ағымдар шыға бастады.

Осыған қарамастан, алдымен олар діни ұстанымдарымен қоса саяси астарлы өзіндік жасырын әрекеттерін жүргізіп отырды. Төртінші халиф Алидің тұсында Халифатта азаматтық соғыс көрігі қызған тұста Алидің жақтастары партия құрып, бөліне бастады. Күллі ислам әлеміне жік түсірген Шиилік бағыт осылай тарих сахнасына шықты. Сол кезеңде олардың қарсыластары - хариджиттер және насибиттік топтар пайда болды. Мұсылмандардың көпшілігі аталған екі шетін топтардың идеяларын қолдаған жоқ және «аһли сүннә әл-жамағат» деп аталған өзіндік байсалды, орта жолды таңдады.

Сонымен, сүннизм алғашқы кездерден радикалды және экстремистік діни ағымдарды жақтамады, бірыңғай идеологиялық ағым болды, Қазақстанда оның аясында қазақтар үшін дәстүрлі болып табылатын ханафиттік мазхаб қалыптасты.


Ханафиттік мазхаб

Ханафиттік мазхаб – сүннитік исламдағы төрт мазхабтың бірі («мазхаб» - діни-заңнамалық мектеп немесе жол деген мағынаны білдіреді). Бүгінгі таңда әлемдегі мұсылмандардың жартысынан көбі осы ханафиттік мазхабты ұстанады. Түрік халқының барлығы делік, сонын ішінде қазақтарда осы дәстүрлі діни заңнамалық мектептің ізбасарлары болып табылады. Ханафиттік мазхабтың идеологиялық негізін түсіну үшін мазхабтың негізін қалаған ғұламаға тоқталған жөн. Түрік дінтанушысы Хамди Аксекидің пікірінше ханафиттік мазхабтың негізін қалаушы – Әбу Ханифаның ұлты түрік. Ол мұсылмандар арасында имам әл-Ағзам (ұлы имам) ретінде танылған. Қалған үш сүнниттік мазхабтың негізін қалаушы ғұламалар өздерін Әбу Ханифаның шәкірттеріміз деп санайды. Имам аш-Шафии ол туралы дегені: «Фикх ілімі аясында барлығы Әбу Ханафидің балалары болып табылады. Діни ғылым аясында барлығы Ирак ғалымдарының балалары, ал ирак ғалымдары – Куфа ғалымдарының шәкірттері, куфалық ғалымдар – Әбу Ханифаның шәкірттері». Әбу Ханифа 699 жылы Иракта Куфа қаласында туған. Сол кезде бұл қала Халифаттың мәдени орталықтарының бірі болған. Сонын арқасында ол сахабалар мен таблиғиндардың кейбіреулерін көзі көріп ұстаз тұтты. Ондаған жылдар бойы Әбу Ханифа ислам әлеміндегі танымал мамандардан мұсылмандық құқықты үйренді. Оқуын бітірген соң ол ислами ғылымдарды оқытып, өзінің бірегей әдістемесін еңгізді. Әбу Ханифа ешқашан әлде бір дәріс оқымаған, ол тек түйінді мәселелерді ғана көтеріп,оның мәнін айтқан, шәкірттеріне осы жолдарды шешу үшін өзімен пікірталасқа түсуге шақырған. Осы орайда, шәкірттері ұстаздары сияқты өз көз қарастарын айтқан. Кейде олардың пікірлері сәйкес келіп, кейде сәйкес келмейді. Ұстаздарымен келіспеушіліктерде болған. Әбу Ханифа пікірталастардың нәтижесін қортындылап, шәкірттерімен бірге түйінді мәселелердің шешу жолдарын қарастырған. Принциптік келіспеушілік қалмаған. Бұл процесс көп жағдайда грек философы Сократтың ой-пікір таласын тудыратын әдісін еске салады. Осыған орай ханафи мазхабын негіздеушілер діни мұраға догмалық емес, яғни сыни көзбен қарау дәстүрін салуды. Осының нәтижесінде осы мазхабты ұстанушы елдер мен халықтар әлемдік мәдениет пен ғылым қазынасына сүбелі үлестерін қосты.


Әлемдік ой-ақыл қазынасы

Ханафиттік еркін ойлаудың арқасында Әл-Фараби және Ибн-Сина сияқты аса ірі әлемдік ойшылдар ғылым сахнасына шықты. Олардың қазынасы жалғыз ислам әлеміне ғана қатысты емес. Бұл жайында А. Койре жақсы айтқан: «Латындық Батысқа ұстаз бен тәрбиеші болған мұсылмандар». Койенің айтуынша, грек философиясы мен ғылыми жұмыстары латын тіліне арабша аудармалар арқылы тәржімеленді. Бұл Батыста көне грек тілін білетін адам болмағандықтан емес, гәп Аристотельдің «Физика» немесе «Метафизика», Птоломеяның «Альмагест» сияқты қиын кітаптарды түсініп оқитын ғұлама адамдардың болмағандығында еді. Сондықтан да Фараби, Авиценна мен Аверроэтардың көмегінсіз латындықтар мұндай түсінікке келері екі талай еді. Көріп отырғандай түрік ғалымы Әл-Фарабидің қазіргі өркениеттің пайда болуына қосқан үлесі мол. Әл-Фараби сияқты философтар тұйықталған буквалистік мұсылмандық кеңістіктерде емес, тек ханафиттік ортада ғана жетіле алды. Осы контекст қазақтар үшін дәстүлі ханафиттік мазхаб, елдегi жаңа бiлiмдердiң мәдени құрылуына, республиканы әбден жетiлдiруге және алға басуына дамыған мемлекеттердiң қатарына қосылу талпынысы үшiн ғажайып идеологиялық платформа болып табылады. Осы орайда, ханафиттік мазхабтың қазақ қоғамының бас рухани бағаналарының бірі болуы Қазақстан Республикасының стратегиялық мүдделеріне жауап береді. Бүгін отандық экономика жақсы білімі бар, заманауи инновациялық саналы адамдарды әзірлеуді талап етеді. Бұл контексте ханафиттік парасаттық дәстүрдің ынталық, шығармашылық негізінде, елдің сапалы және жоғары бәсекелестік қорын құрастыру мүмкін болар еді. Сонымен бiрге осы процесс Қазақстанында мұсылман зияткерлерін құруға мүмкiндiк туғыза алады. Тарихымыздың табиғи жүрiсiн көріп отырғандай, қазiргi әлемiндегi исламды көпшiлiк ханафиттар құрайды. Бұл дінге зорлықпен отырғызу нәтижесі емес. Бұл Әбу Ханифаның діни дәстүрді ақыл ойының арқасындағы жеңісі. Оның қисының исламды қолдаушылар соншама қадыр тұтқан мысалы, мәлики мазхабаның негізін қалаушы ол туралы былай деген: «егер ол ағашты алтын десе, онда ол оны дәлелдер еді». Әбу Ханифа өзінің заңнамалық пікірлерінде «ақыл ойына және үйлесімділігіне» сүйенген (үлгілі іс боларлық жағдай). Ол әр түрлi мысал болатын, нақты жазаны ескеретiн заң iстерiнiң 500 мың жинағын құрады, шоқыну және құқықтық сұрақтар бойынша 64 пәтуа-фетвы шығарған. Көнелердің айтуы бойынша Әбу Ханифа терең дiншiл болған, аскеттiк өмiр сүрген. Куфа қаласында ұрланған қой етінің сатылғанын естіп ол ұрланған, тыйым салынған етті жеп қоюдан қорықып 7 жыл бойы қой етін жемеген. Сүннетің басқа мазхабтарына қарағанда ханафи мазхабы төзімділігімен ерекшеленеді. Әбу Ханифаның заң жүйесiндегі басты ерекшелiктерiнiң бiрi - жергiлiктi сот iсiн жүргiзуiнде шарттарды есепке алу. Әбу Ханифа әдісінің осы тұстарын ескере отырып орыс шығыстанушысы П.Цветков ханафи мазхабты ұстанушылар келесі ережелерді ұстанған деп жазған: «Ең бастысы «әріп» емес анықтайтын ой пікір, жергілікті жағжайда сот ісін жүргізу үшін қойылған ережелерді қолдану ең басты қағида болып табылады, сондықтан барлық құқық зерттеушілері дінтанушылар осыны ұстанулары керек. Мұндай методологиялық көзқарас мұсылмандық теолог Шахристанға ханафиттерді ойланып жол ашатын адамдар деуіне себеп болды. Ханафиттік мазхаб жергiлiктi халықтардың салтын есепке алады, өйткенi олардың ұлттық дәстүрлерi исламға бөтен емес. Олар Құранмен, Сүннетпен, қияспен, ижмамен және тағы басқалармен қатар шариғаттың қайнар көзi болып саналады. Сонымен қатар ханафизмде шариғаттың қайнар көзi ретінде «урф» ол «халықтар дәстүрі» деген мағынасы бар. Негiзiнде ханафизм исламдағы нағыз либералды тұжырымдамаларының бiрi болып табылады. Ханафиттерде жазаларды барынша жұмсарту тенденциясы байқалады. Әсіресе, өлім жазасы күмәнмен қаралған.
Салафизм

Өкiнiшке қарай, Қазақстанда дәстүрлi дiндермен қатар деструктивті дiни ағымдар да пайда болды. Соның iшiнде салафизм, қазақ қоғамының негiзгi дәстүрi мен рухани байлықтарына соққы береді. Осыған байланысты бiздiң елде ол радикалды әлеуметтiк қауiптi идеологиясымен танылады.



Салафилік - бұл Ислам дінін «ас-Салаф ас-Салих» яғни, «біздің заманымыздың алдында өмір сүрген ізгі бабалар» түсінігімен түсініп, олар амалға асырған іс-әрекеттерді сол қалпында қабылдауды мақсат тұтқан діни- бағыт. Оның негiздi идеологиялық постулаттарын бағалап шын мәнiн түсiну үшiн бұл қозғалыс пайда болуының тарихи контекстін барлау керек.

Салафиттік қозғалыс (1263-1328 ) шейх ибн Теймииянiң белсенді қызметiнің арқасында пайда болды, ол оның философиялық базасын жасады. Ол солтүстік Сирияда дүниеге келдi, (XIII-шi аяқ - XIV ғасырлардың басы) ұлы Шыңғысханның манғол-түрiк әскерлерiнің басып кiруi, көптеген мұсылман мемлекеттерiн қиратқан мерзiмінде өмiр сүредi. Мұсылман өркениетінің апатқа ұшырау себептерiн ойлай келе ибн Теймия ислам мемлекетіне түскен барлық қиыншылықтар мен бақытсыздықтарды бастапқы бастаулардан шегiнумен байланысты деген қорытындыға келді. Нәтижеде, ол фундаменталдық исламдық негіздерді қайта жаңғыртуда тынымсыз оған жету жолдарын іздене отырып, өзінің сәләфилік идеяға негізделген доктринасын өрбітті. Өткенді құрғақ қиялмен айғақсыз дәріптеушілік осы діни ілімнің нақты идеологиялық негізі болды. Салафиттер мұсылман жұртшылығына исламдағы «тек бір Құдайға» сыйыну доктринасын жасады. Салафиттердің пікірінше дiни қызметкерлер немесе рухани мәртебелі институттар ашу жарамайды. Олар өздерінің радикалдық, атам заманғы жөн-жоралғысының жоққа шығаратын исламдағы басқа ағымдармен, соның ішінде негізгі сүнниттік төрт мазхабтың өкілдеріменде пікірталасқа түскен. Олардың басты сынына түскен объектісі суфилік әр түрлі ордендер. Оларға исламға жаңалықтар еңгізді деген айыптар тағылды. Салафиттер міндетті түрде Құран мен Сүннәні сөзбе сөз түсінуге сүйеніп, ақыл-парасатты түсіндіретін дәлелдерді және қисын әдісін пайдаланбау керек дегенді бекіткен. Салафиттердің түсіндіруі бойынша адамның ой пікірі жетілмеген, ал Құрандағы ардақты мәтін тікелей Алланың сөзі. Салафиттердің ұстанымы бойынша бақилық болғандың, пайғамбарлар мен әулиелердің рухына құран бағыштауға болмайды. Салафиттердің фундаменталды пайғамбардың кезіндегі исламға, «таза исламға»оралу идеялары жарнамалық айла. Өткен дәуірде жоғары білімді ғалымдардың, философтардың болмағаның және исламдық өркениеттің ғылымы мен мәдениетің жоққа шығарып ғасырлар бойы көптеген әлемдік мұсылмандар қателескен деген пікір айтады «фундаменталдықтар». Соңғы кезде пайда болған радикалды Исламды «тазалаушы» діни ұйымдардың бекітуінше, олар жеке-дара ақиқатты игереді. Бірақ тексере келе, бұл тек қана ғасырлар бойы ұстанып келген мазхабтардың әдістеріне өзгертулер еңгізу екенін аңғаруға болады. Оның үстіне бұл әрекеттер сол сәттегі тиімділікке бола жасалған. Ханафи мазхабы сияқты исламдағы классикалық мектептер көп ғасырлар бойына құранды және хадистерді саудыратып үздіксіз жаттай бергендіктен, Мұхаммет Пайғамбар және оның жақын сахабаларының беделіне барып тірелетін, өзі мағынаны өзінше түсінетін ғылыми тәсіл қалыптастырды.


Әлемді интеллектуалды түйсіну

Көптеген елдердің тарихы және түрлі діндері көрсеткендей, қоғамның әлеуметтік және діни ілгерілеуі жаңалық ашуға және тың білімге молығуына байланысты. Консервация, өткенге оралу, ерте ме кеш не бір жерде тұралап қалуға, деградация – ең соңында ұлттық тарихтың жойылуына әкеп соғады. Бұл контекстен көретініміз, Орта Азияда және Қазақстанда исламның дәстүрлі түрі ханафиттік мазхабаның суннизмі болып табылды, ол интеллектуалды түрде әлемді бағдарлауға бағытталған, өзінің қарым қатынасында әулиелік дәстүрмен ерекшеленетін “түрктік” суфизм.

Догматизм және діни радикализм Ұлы дала халқына барлық кездерде де жат болған, олар жаңа идеяны қабылдауға және ашық, еркін интелектуальды қарым-қатынасты қабылдауға бейім. Сонымен қатар нағыз қазақ өзінің жеті атасына дейін біліп және өзінің аталарына құрметпен қараған.

Радикалды салафиттер халифатқа енуге шақырады олар мемлекеттің діннен жеке болуына қарсы, бірте-бірте теократикалық мемлекет құру жағында және шарияттық заң мен шарияттың сот құруды көздейді. Халифатты құрудың бірден-бір жолы, ол джихад арқылы деп көрсетеді. Олар әйелдерге қандай да бір қоғамдық және еңбек айналысуға тыйым салады. Қазаң әйелдері үлкен дәрежеде бостандығын көрсете білен, олардың ең жоғарғы статусы жақсы көрсетілген, қазақтар өзінің туған тілін – “Ана тілі” деп атаған. Салафиттік радикалдар, ертеден келе жатқан өлгенді еске алуға, дұға жасауға және онда Құран оқуға, ас беруге тыйым салады.

Мұның бәрін ересью деп атайды яғни дінге қарсы деген мағынада. Сонымен қатар радикалдар ата-бабаларын үлгі етіп еске алудан бас тартуға шақырады. Бұл қазақтардың идеологияның базасын күйретуге әкеп соғады,бұл олардың “Атамекенге” деген сүйіспеншілігінің бір принципі болып табылады. Одан басқа радикалды салафиттер басқа діннің соңынан ерушілерге де үлкен шыдамсыздықпен қарайды. Олар, дінге сенуші мұсұлмандар сенбейтіндерді өзінің досы деп санамайды, олармен ешқандай қарым-қатынаста болмауы, тіпті сәлемдеспеуі де керек.

Сонымен, олар өздерінің өмірлік тәжрибесінде радикалды принципті ұстайды және кімде кім кәпірді кәпір демесе, өзі кәпір дейді. Осы барлық идеологиялың тәртіптер біздің халқымыздың қызығушылығына қарама-қарсы болып табылады. Кәзіргі уақытта Қазақстанда да салафизм бар. Кейбір региондарда олардың ең күшті түрі джихадизм және такфиризм, ал сәл бәсендеу түрі – мадхализм де бар. Толығымен алғанда, салафиттер ағымы діни үйым және струхтуралық түрде белгіленген ислам қозғалысы болып есептелмейді. Сондықтан да, біздің елде олардың не діни ағым есебінде, не қоғамдық үйым есебінде, ешқандай статусы жоқ.


Уаххабизм

Бұл XVIII ғасыр пайда болған джихадизмның шетін бағыттарының бiрi. Осы дiни - саяси қозғалыс салафизмның дiни доктринасының идеялық мұрагерi болып табылады. Уахабилер (1703-1792) Мухаммад ибн Адт аль-Ваххаба атымен аталған. Оның ұстазы, қолдаушысы - Ибн Таймии. Олар Уаххабизм жақтастарының ережелері бойынша өз-өздерін сәләфиттер деп атайды. Уахабилер және олардың ізбасарларының көзақарастары бойынша шынайы ислам Мұхаммед пайғамбар мен үш ұрпақтың арасында ғана уағыздалып, кейінгі келген инновацияларға қарсы тұрып, оларды сырттан келген сандырақ деп түсінген. Уаххабизм - идеологиялық ағым сапасында ислам әлемiндегі өткiр әлеуметтiк-экономикалық және саяси-қоғамдық дағдарыстың фонында қалыптасты. XVIII ғасырдың аяғы XIX ғасырдың басы мұсылман өркениеті үшін құлдырау дәуiр болды.

Осы кезде Османдық империясы, Парсы, Ұлы маңғол империясы және Қуатты ислам мемлекеттерi колониалдық батыс мемлекеттерінің әсерінен күйреді.

Уаххабизм түрiктерге қарсы арабтардың ұлт-азаттық күресін бiрiктiрушi тенденциялар үшiн идеологиялық негіз болды. Уаххабизм тәжірибесінің ұстанымынан оның антишиттік және антисопылық мазмұны дәлелденген.

Болып жатқан оқиғалар уаххабизмның түркілік исламға қарсы дiни шеңберден қашық шығып саяси-әскери сипат алды.

Уаххабизм Арабиядағы түркі идеяларының ықпалына қарсы араб ұлттық қозғалысының құралы болып табылады. Айтулы қозғалыс ханзада Абдель Азиз ибн Саудтың қолдауымен қабылданып кейіннен негізін салушы болып (1932-1953), ол бірінші Сауд Аравия ханы аталды. Уаххабизмнің нәтижесінде осы елде исламдық доктрина үстем болды.

Басқа мұсылман ағымдарынан, уаххабизм қозғалысының ерекше белгiсi ол джихадқа шақыру болып табылады.

Уаххабиттер дінге сенбейтіндерге және жолдан тайғандарға сондай-ақ оларды қолдамайтындарға қарсы қасиетті соғыс жариялады. Уаххабиттер өздерінің ымыраға келмейтін қарсыласы ретінде - османдық сұлтандары мен наместниктерін жатқызды, олардың ойынша олар заңсыз халиф дарежесін иемденіп алған. Джихад негізінен түріктерге қарсы бағытталды.

Қарсыластарына бағыттаған қасиетті соғысты Уаххабиттер олардың азғын өмір сүріп, дінге деген тазалықты жойғаны үшін деп түсіндіреді. Түріктерді де осындай қылықтары үшін кінәлады. Сайып келгенде уаххабизм мақсаты діни доктринаны желеу етип араб ұлтының идеологиясын суфизмге және шиттерге бағыттаған. Олар уағыз уақытында байлық, жибек көлек кию, әшекейлер тағу, темекі шегуді сонымен қатар музыка тыңдаудың дұрыс еместігін талқылап оларды пайдаланбауға үгіттеп отырған. Олар қарапайым ежелгі араб өміріне, мұсылмандық бауырластыққа, өз уағыздарына бірігуге шақырады. Олар исламның басты салттары, қажылық, бес уақыт намазды ұстанады. Уаххабизмде дәрет алуды, аяқ киім шешуде аса мән берілмейді және басқа мұсылмандарға қарағанда азан қысқа оқылады. Мұсылмандардың Құраннан аят жазылған талисмандарды мойындарына салып жүруді пұтқа табынушылық дейді. Олар Алла тағала адамға әулие күш бермейді деп қабылдайды және де оларда қадірлі немесе қария адамға орнынан тұрып сәлем салуға тиым салады, үйткені олардың ойынша ондай сый құрмет Алла тағалаға ғана. Біздің елде салафизм Ресейдің кавказдық республикаларына жақын орналасқан, сондықтан олардың радикалды ислам эмиссарларының идеологиялық әсеріндегі Батыс Қазақстанда белсенділік танытуда.
Такфиршілер

Салафизмдегі радикалды бағыттың бірі такфиршілер. Айтулы қозғалыс 1971 жылы Египетте қалыптасқан экстремистік секта «Ат-Такфир валь-Хиджра» атымен аталған. Такфирлердің идеологиялары мұсылмандарды қуғынға ұшырататын елдердегі режимді күштеп өзгертуге бағыттаған.

«Ат-Такфир әл-Хижра» мүшелеріне мемлекеттік мекемелерде оқуға және жұмыс істеуге, суретке түсуге, «сенбеушілермен» қарым-қатынас жасауға тиым салынады, осы жайт құқық қорғау органдары мен идентификацияны қиындатады. Қазіргі таңда әлемдегі көптеген елдерде такфиршілер ислам мемлекеттеріндегі жоғары лауазымдағы адамдардың өліміне қатынасы бар террористік ұйым деп мойындалған.

Қазақстанда такфир жамағаты батыс аймағында қалыптасқан. Қазіргі таңда олардың басты жетекшілері Чехияға жер аударылды. Бізге белгілі болғандай «Такфир» ағымын жақтаушылар мешітке бармайды, қоршаған ортамен толық байланыс үзуді уағыздайды. «Такфирде» ислам мемлекетін құру стратегиясы саты-сатыға бөлінеді.

Бірінші сатыда «санаға жеткізу», немесе діни үгіт жасау арқылы өзінің идеясын тарату.

Екінші саты – хиджра, яғни ауысу түбегейлі (эмиграция). Бұл істі жүзеге асыру кезінде ұйым мұсылман қоғамын құрумен жане қаруды қалай пайдалану керек екендігімен айналысады. Бұл этапта ұйым мүшелері «мұсылманға жатпайтын» дәстүрлерден салттан, киімнен және әшекейлерден бас тартады, мемлекеттегі және өндірістегі жұмыстарын тастайды, қоғамнан бөлінеді және түбегейлі басқаға ауысады. Эмиграция (ауысу) жергілікті изоляция яғни ешкіммен байланыс жасамау және сезім изоляциясы арқылы таза ислам болып өмір сүру болып табылады. Бұл кезенде олар джихад болуға ғана күш жинайды, ешкіммен соғыспайды.

Үшінші саты – ұйым мүшелерінің сыртқа шығуы және дінге сенбейтін жерлерді тауып, оны қоғамнан оқшаулап және ислам қоғамын құру болып табылады. Ұйымның сыртқы жауы - Израиль болып есептеледі, ал ішкісі-өз мемлекетінің қоғамы.

Сонымен, такфиризм діни экстремизмнің қауіпті түрі болып табылады. Олардың басты қаржы және методикалық орталығы Египет болып табылады. Онда қазіргі революциядан кейінгі кезеңде түрлі исламдық экстремистік топтар өздерінің беделін күшейту үстінде.


Таблиғи Жамағат

“Таблиғи Жамағат” ағымын 1927 жылы Меват жерінде Мәулан Мухаммед Ильяс Кандехлеви (1885-1944) құрған.

Ағымның философиясы жақтырмау арқылы, атап айтқанда барлық басқа діндерге шыдамсыздықпен қараумен, оған шииттердің тармағы және оны жақтайтын талдаулары, исламға жатпайтын түрлі жетістіктерді, қоғамнан әйелдерді оқшаулауға, сонымен қатар жаңа дінге ене отырып, басқа дінге сенбеуін, ислам басқа діндердің барлығын ығыстыруы керек деген прзелитистік ұғымдармен ерекшеленеді.

Идеологияға келетін болсақ, “Таблиги Джамаат” ағымы лидерлерінің ешқандайда саясатқа араласпаймыз деген ұстанымдары бар.

Бірақ, бұл сенім алдаушы ғана, ағым қысқа мерзімге арналған саясатқа мән бермейді тек мынандай мақсатта, мысалы жекелеген мемлекеттерде мұсұлман бірлестігін үйымдастыра отырып ислам қоғамын құрған жағдайда. Тәжірибеде көрсеткендей осы мыңжылдық арман екіжақты жолмен арман ізіне түседі, ол мұсұлман арасында фундаменталдық талпынысты бекітуде және мұсұлман еместерді мұсұлманға тартады.

“Таблиги Джамаат” –тар соңынан ергендерге формальды түрде Аллаға берілгендігін қалайды, сиынудың түрлерін сақтауын, сенушілерге сеніммен қарауын және исламға бет бұру үшін уағыздарды міндеттейді. Негізінен ағымның бекуі экстремистік – ваххабиттік ұғымнан шығады, ол кәзіргі радикалды экстремистік идеологияның бет пердесі. Жаңа дінді қабылдағандарға тоқтала келіп және исламды жат қылықтардан тазарта отырып ағым басқа ағымдардың өмір сүруін қатал түрде жоққа шығарады, сонымен қатар исламның басқа ағымдарына да (шиизм, бахаийа,ахмадийа т.б) және осы жалған үйымдардың исламмен соқтығысуының болатынына күмән келтірмейді. Бұл тезисте “Таблиги Джамаат” аллаһтың нақ сүйерлері (приверженцы) мұсұлман емес елдерде дінге сенбейтіндермен тек қана исламды уағыздауда ғана кездесуі керек. “Таблиги Джамаат” негізі құрылғаннан бастап жалпы ағымға тән емес, қатал иерархтық принципте құрылмаған, ал керісінше харизматикалық секта ағымында құрылған.

Ұйымның басында жоғарғы басшы-Эмир, оның бұйрығы мүлтіксіз орындалады.

Ағымның штаб-үйі Райвинде (Пакистан). Екінші орынды иерарта, кейбір мәліметтерге сүйенсек, шура (кеңесі) алып отыр.

Әрі қарай әрбір елдердегі жергілікті бөлімдер, оларды негізде Эмир басқарады, ағымға жататын жергілікті жердегі мешіттердін тәжірибелі иелері (функционерлері).

Ислам уағызы арнайы оқытудан өткен шағын топтармен iске асырылады. Олар өз уағыздық қызметтерін «есіктен есікке дейн» принципымен жүргізеді, бұл тәжірибені «харудж» деп атайды. Джамаатта жетекшіге деген қатал бағынушылық және қатаң тәртіп ұстанылады. Қызыққан мұсылмандар мен неофиттерді апталық семинарларға шақырып, қажетті дайындықтан өткеннен кейін олардын өздерін «харуджды» жүзеге асыруға жібереді. «Таблиғи Джамаатқа» тартылған жаңа мүшелер уақыт өте келе бүкіл өмірін қозғалысқа арнап, нағыз миссионерлерге айналады. Қозғалыс активистерінен - 1 жылының 40 күнін, 1 айынын 3 күнін, екі күнінің жарты күнін және күнделікті 2 сағат уақытын ұйымға арнауды талап етеді. Жаңа адептінің ең белсенді мүшесі «Таблиғи Джамааттың» Райвиндегі штаб-пәтерінде қосымша дайындықтан өтеді. Террористік топқа тарту істері Пакистанға келгеннен кейін басталады.

Бұл қозғалыс серіктестері вахабиттік/салафиттік джихадистерінің көзқарастарынан тіпті айыра алмайтын идеологияны уағыздайды. Көптеген жас мұсылмандардың радикализацияланудағы діни санасының басты қадамдары «Таблиғи Джамаатқа» қосылуы болып табылады. Эксперттердің бағалауы бойынша исламдық экстремистердің 80% осы қозғалыстан шыққанын айтады, осы жайт француздық спецслужбалары «Таблиғи Джамаатты» экстремизм іргетасын қалаушы деп атауға себеп болды.

Қазіргі таңда бұл қозғалыс Қазақстанның барлық дерлік аймақтарында таралған. Осыған байланысты біздің еліміздегі «Таблиғи Джамаат» қызметі мұқият бақылануы керек. Ұйым талибан және ваххабит қозғалыстарымен тығыз байланыста.


Хизб ут-Тахрир әл-Ислами

Партия халықаралық, панисламистік ұйым ретінде белгілі. Бұл ұйым 1953 жылы Иерусалимнің шариаттық апелляционный соттың судьясы Такиуддин аль-Набханимен құрылып, бір айдан соң Иорданияда ұйымға тиым салынды. Ал 1955 жылы Набханидің өзіне елге кіруге тиым салынды. Соған қарамастан ол Сирия, Ливан, Ирак елдерінде өзінің белсенді уағызын жүргізе берді. 1977 жылы Бейрутте қайтыс болды, осы уақытта «Хизб ут-Тахрирдің» көптеген елде ізбасарлары болды. «The Heritage Foundation» ақпараты бойынша партия 40 елде өз жұмысын жүргізеді, олардың әрқайсысында 5 тен 10 мыңға дейін сенушілері бар. Сенушілерінің нақты саны белгісіз.

«Хизб ут-Тахрир» өзін «идеологиясы ислам болып табылатын, саяси партия» - деп жариялайды. Партияның мақсаты – мұсылмандардың исламға сай өмір сүруге оралуына ықпал ету және ислам сенімін бүкіл әлемге тарату. Бұл мақсатты жүзеге асыру тек қана теократиялық мемлекетті қайта жасаумен ғана жүзеге асады деп ресми мәлімдейді. «Хизб ут-Тахрир» қазіргі мұсылман елдерінің үкіметі исламдық емес, ал бүгінгі күнгі мұндай мұсылман қауымының себебі «өмір ағымында исламның жоқтығы», сонымен қатар «басқарудағы ислам жүйесінің жоқтығы».

Партияның құрылымы орталықтандырылған. Партия орталық басшылығымен қадағалайды. Жергілікті ұйымдарды 12 адамнан құралған топ басшылық етеді. Әйел ұйымы еркектер ұйымынан бөлек. Партияның басты бөлімшесі 5 адамнан тұрады, ол топ басшысын мушриф деп атайды. Басқа топтың мүшелерін тек қана мушриф біледі. Жаңадан келген мүше партия алдында ант бермес бұрын, тәлімгер басшылығымен партияның кітаптарын оқып екі жылдық курс өтеді.

Қазіргі таңда «Хизб ут-Тахрир» ислам елдерінде ғана емес сонымен қатар батыс елдерінде, онын ішінде әсіресе Ұлыбританияда өте жақсы позициясы бар жаһандық ұйым болды. Сонымен қатар оның қызметі ашық экстремистік сипат бергендіктен, 2005 жылы Қазақстанда тыйым салынды. Партияның исламдық халифат құруға шақыруы біздің еліміздің тәуелсіздігіне қарсы бағытталған. Тұстас Европа мұсылман жастарының өзіндік террористік кадрлардың инкубаторына айналды. Қазір Карача, Каир, немесе Джакарта елдеріне қарағанда исламдық радикализмді Париж, Лондон немесе Амстердамда құруға көп мүмкіндік бар. Өз тамырынан айырылған космосаяси исламдық қауым, араб тілінде емес ағылшын тілінде сөйлейтін, көп жағдайда, радикалды идеяны таратушы болып табылады. Көптеген исламның радикалды интерпретациясы ислам елдерінде емес, Батыстың эмигранттық ортасында туылады. Джихадты уағыздайтын веб-сайттардың көбі осында базаланады.
Шынайы сенім сыртқы атрибуттармен байланысты емес

Сонымен, тәуелсіз Қазақстан қазақстандық қоғамның рухани тірегін бұзғысы келетін түрлі діни экстремистік ұйымдардың күшті идеологиялық қыспағында тұрғанын көреміз. Көп жағдайда алысты көздейтін геосаяси мақсаттағы радикалды діни ағымдардың анық табан тірейтін елдері, «порты прописки» бар.

Мысалға біздегі діни сенім өзгерістерінің сұхбатына айналған мәселенің бірі - сенушілердің киім киісінің формасы мен стилі. Радикалды салафиттер - вахабиттер киімі секілді, шашын қырып тастап, сақалын тарамай өсіріп жіберу, шалбарының балағын келте кесіп қию ортағасырлық бейнені көшіріп ұстанады. Бірақ стилін жақсартам деп көзілдірік киген адам жан дүниесі де өзгеріп кетпейді демекші, киіммен еліктеп, рухани дүниесін өзгертем деген қате түсінік. Әрбір халықтың ұлттық киімі тұратын жерінің географиялық орналасқан жеріне, ауа-райына байланысты болып келеді. Мысалға алар болсақ, аса ыстық климатты Арабияның киімін Қазақстанда киетін болсақ, ауыр халге түсетініміз анық. Әдетте ерекшеленіп киініп алу, топтан ерекшеленіп көрінгісі келетіндер жасөспірімдерге тән нәрсе. Сақал мен келте шалбар – бұл радикалды салафизмның идеологиялық манифестациясы – дәстүрлі байсалды исламға қыр көрсету символдары, сол себепті біз оны дұрыс бағалап, жастарымызды діни радикализацияланудан қарсы тұруға дұрыс шешім табуымыз қажет. Бұл идеологиялық күресте тиімді құралдың бірі ата-бабамыздың дәстүрі мен біліміне сүйену.

Айта кету қажет, көшпенді – ата-бабамыздың өмір сүру дәстүрі Шығыс мемлекеттерінен мүлдем бөлек болған. Біздің көшпенді ата-бабамыз жайлы 1246 жылы Алтын Ордаға келген француз монахы Плано Карпини өз кітабында былай деп кеткен: «Девушки и женщины ездят верхом и ловко скачут на конях, как мужчины. Мы также видели, как они носили колчаны и луки. И как мужчины, так и женщины могут ездить верхом долго и упорно. Стремена у них очень короткие. Лошадей они очень берегут, мало того, - они усиленно охраняют все имущество. Жены их все делают: полушубки, платья, башмаки, сапоги и все изделия из кожи. Также они правят повозками и чинят их, вьючат верблюдов и во всех своих делах очень проворны и скоры. Все женщины носят штаны, а некоторые и стреляют, как мужчины».

Және де Алтын Орданың әйелдеріне таңырқаған арабтың ортағасырлық саяхатшысы Ибн-Баттута былай жеткізеді: «В этом крае я увидел чудеса по части великого почета, в каком у них женщина. Они пользуются большим уважением, чем мужчины».

Тарихи деректерге сүйене келе айтарымыз, қазақ жастарына ойланбастан басқа халықтың дәстүріне берілудің қажеті жоқ. Рухани сенім қандайда бір сыртқы, киім, шаш үлгісі, атрибуттарына байланысты емес. Шынайы сенуші адам - ұсақ-түйек элементтерге көп көңіл бөлмей, барлық уақыты мен ынтасын ішкі жан дүниесін жетілдіруге жұмсайды.


Аманжол Смагулов


©dereksiz.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет