«Топырақтар географиясы» пәнінің оқу-әдістемелік кешені


Механикалық ciңipy қабілеттілігі



бет6/16
Дата09.06.2016
өлшемі2.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Механикалық ciңipy қабілеттілігі – топырақ суспензиялары бөлшектерін топырақтың тұту қабілеттілігі. Топырақ суспензиялары топыраққа судың ағып келуі және ciңyi кезінде пайда болады. Топыраққа енетін су өзімен бipre қалқыма бөлшектерді, молекулаларды және иондарды ала жүреді. Бөлшектер топырақтың кеуек жүйелері мен жолдары арқылы сумен бipre жылжый отырып, бipтіндеп он-дағы тар аралықтарда тұтылып қалады. Бұл көбінесе бурылыстар мен бiтey жерлерде болады. Топырақ кеуектері неғұрлым тар болған сайын онда топырақ суспензияларының көп бөлшектері тұтылады. Мысалы, тастар суспензия бөлшектерін нашар ұстайды, құмдарда топырақ бөлшектері ұсталады, саздық топырақтарда – коллоидты бөлшектер, сонымен бipre микроағзалар ұсталады. Топырақтардың механикалық ciңipy қабілеттілігі топырақ ерітінділерін қалқыма бөлшектерден жоғарғы дәрежеде тазалауды қамтамасыз етеді. Олар­дың бip бөлiгi жоғарғы қабатта қалады да, жинала береді, уақыт өте топырақтың механикалық құрамы өзгереді. Топырақтардың ciңipy қабілеттілігі бұл түpi суару, су суспензияларын өндірістік мақсатта пайдалану және ауыз суын тазалау көздерінде пайдаланылады.

Топырақтардың физикалық ciңipy қабілеттілігі – бұл коллоидтық бөлшектердің топырақ ерітінділерінен су үлбipлepiнiң беткі керілуін төмендететін заттардың молекулаларын ciңipy қабілеттілігі.

Механикалық ciңipy кезінде суспензиялар бөлшектерден босап, молекулалар мен иондары бар ерітінділерге айналады. Әpбip топырақ бөлшeгi су үлбірімен қоршалып қалады.

Бөлшектердің беттерінде судың молекулалық қабаты су үлбірінің үлкен күшпен керілуi арқылы ұсталып тұратыны белгілі. Әдетте су үлбірінің кepiлyi ауамен арадағы шекарада 0°С кезінде 75,5 дин/см тең. Сол себепті топырақта ұсақ бөлшектер көп болған сайын су үлбірінің жалпы бeті де үлкен болады, беттің керілу күшінің энергиясы да артады.

К.К. Гедройц (1955), әртүрлі тұздардың ерітінділерін зерттей отырып, заттарды екі үлкен топқа бөлуге болатынын анықтады: су үлбірінің беттік энергиясын төмендететіндер және оны жоғарлататындар. Су үлбірінің бeттік керілу күші әртүрлі қышқылдар мен тұздардың әсер yi кезінде өзгереді. Бейорганикалық қышқыл­дар мен олардың тұздары көбінесе жоғарылатады, ал органикалық қышқылдар, спирттер, алкалоидтар және бояулар су үлбірінің беткі керілуін төмендетеді және олардың топырақ ерітіндісіндегі концентрациясы көп болған сайын бeткi керілу күшейе түседі. Сол себепті топырақ ерітіндісіндегі топырақ бөлшектерінің айнала-сындағы заттар молекулаларының орналасуы әртурлі. Су үлбірінің беткі керілуін төмендететін заттардың молекулалары онымен тұты­лады – бұл құбылыс он адсорбция деп аталады. Су үлбірінің беткі керілуін жоғарылататын заттар топырақ бөлшектерінен біршамa қашықтықта орналасатын болса – бұл құбылысты тepic адсорбция (лат. Ad – кезде, sorber – ciңipy, сору) деп аталады.

Соныменен, топырақ ерітіндісінің eнyi кезінде су үлбірінің бeткi кepiлyiн төмендететін заттар, яғни органикалық қышқылдар, спир­ттер, алкалоидтар, топырақта тұтылып жиналатын болады, ал беткі керілуді жоғарылататын заттар – барлығынан жиі диссоциацияланатын бейорганикалық тұздар сумен жуылып кетеді. Су үлбірінің беттік энергиясының кемуі тек қана оң адсорбцияның салдарынан ғана емес, сонымен бipre топырақ бөлшектерінің жалпы беттерінің кішіреюімен қоса жүретін коагуляция үрдістері кезінде де жүреді, яғни физикалық ciңipy қабілеттілігі едәуір дәрежеде топырақ колло­идтарының жағдайларына тәуелді.

Топырақтардың физикалық-химиялық ciңipy немесе ауысу қaбiлeттiлiгi дегеніміз ең алдымен, коллоидты бөлшектердің топы­рақ ерітіндісінен иондарды тұту және айырбастау қабілеттілігі. То­пырақ бөлшектерін қоршайтын су ерітіндісінде заттардың иондарға диссоциацияланған едәуір мөлшері — катиондары мен аниондары (катиондар он, аниондар – тepic зарядталған) болады. Мысалы, то­пырақ ерітіндісінде Na+, К+, Са2+, Mg2+, Fe3+, Н+ катиондары және С1-, S042-, Р043-, NO3- аниондары болуы мүмкін.

Топырақ колоидтары сонымен бipre оң немесе тepic зарядқа ие, сондықтан, тepic зарядталған бөлшектер барлық минералдық және органикалық бөлшектердің негізгі бөлігі, катиондарды, ал оң зарядталғаны – аниондарды тұтады.

Топырақта коллоидты бөлшектер көп болған сайын сіңірілген ка­тиондар мен аниондардың көп мөлшерін тұтып қалады. Катиондар мен аниондар топырақ бөлшектерімен айтарлықтай бepiк тұтылады және тек қана топырак ерітіндісімен жанасқан кезде ғана басқаларымен ығыстырылуы мүмкiн. Ығыстыру химиялық алмасу реакциясы нәтижесінде жүреді. Иондар алмасуы эквиваленттік мөлшерде өте тез жүреді, яғни бip Са+ катионы eкi Н+ немесе К+ катионына алмасады, әpi топырақтың кез келген катионы топырақ ерітідісінің кез келген катионымен алмасуы мүмкін.

Топырақ коллоидтары Na+, К+, Са2+, Mg2+, Fe3+, Н+, А13+ иондарын жедел сіңіреді. Бұл қатар ciңiрy энергиясының төмендеуі бағытында жазылған. Олардың ішіндегі күрделі, кешенді, суда ерімейтін қосылыстарды барлығынан жиi түзетіндері А13+ және Fe3+. Сол себenтi табиғи жағдайда Н+, Са2+, Mg2+, К+ және сирек жағдайда N+ ciңipілген күйде болады, олардың құрамы топырақ түзілу үрдістері мен факторларына тәуелді. Сіңірілген катиондар саны әpтүpлi мөлшердегі бөлшектердің көлeмi мен құрамына, әcipece коллоидты бөлшектерге, яғни механикалық құрамына тәуелді. Катиондардың сіңірілу сыйымдылығы мынадай: бөлшектер мөлшері, мм. 0,25 — 0,005 — 0,0001 — 0,005 – тен кіші 0,0001 – 0,00025 – 0,00025

100 г топырақтағы катиондар саны мг – экв 0,315,0 – 37,5 – 63,90,3 15,0 37,5 63,9.

Сіңірілген катиондардың немесе негіздердің жалпы саны 100 г топырақта мг-экв-пен көрсетіледі. Миллиграм-эквивалент – бұл элементтің атомдық салмағын валенттілігіне бөлгендегі миллиграммен берілген өpнeгі. Мысалы Са2+ cyтeгi бойынша эквивалентті 20,04 мг, ал Mg2+ - 12 г. 100 г топырақ эквивалентін есептеу үшін аныктауға алынған топырақ салмағын 100-ге бөліп, алынған санды негіздердің жалпы мөлшеріне немесе сіңірілген катиондар қосындысына көбейтеді. Сіңірілген катиондар саны минералдық құрамға да тәуелді 100 г топырақта каолин, гидрослюда 20 г, серицит 20-40 г, монтмориллонит 60-100 мг-экв тұта алады. Өте жоғарғы сіңіру қабілеті топырақтың органикалық заттарына тән. Мысалы, қарашірік 100 г топырақта катиондарды 180-ге, ал гумин қышқылдары – 186 мг-экв дейін ciңipe алады.

Соныменен, топырақтың катиондары мен аниондарының жалпы саны топырақтың механикалық, минералдық құрамына және олардағы органикалық заттар құрамына тәуелді. Топырақта лайлы тұнба бөлшектері, монтморилонит сияқты минералдар және органикалық заттар көп болған сайын, түбінде топырақтың ciңipy кешенін құрайтын сіңірілген иондардың жалпы саны да көп болады. 0,001мм-ден кіші ciңipyгe қабілетті бөлшектер жиынтығы топырақтың ciңipy кешені (ТСК) деп аталады. Лайлы тұнба бөлшектерінің саны, шірінді мен минералдардың құрамы кезкелген топырақта тұрақты болады. Сондықтан топырақ тұтатын катиондар мен аниондар саны да тұрақты. Топырақпен тұтылатын катиондар мен аниондардың жалпы саны ciңipy көлемі деп аталып, Е әріпімен белгіленеді. Әр топырақ үшін cіңірілy көлемі әртүрлік 100 г құмдауыт топырақтар­да ол 1-5 мг-экв, құмдақтарда 7-8, саздықтарда – 7-8 ден 15-18-ге дейін, балшықты топырақтарда 15-30 мг-экв дейін, не одан да жоғары, балшықты күлгін топырақтарда 12-18 аралығында, шымды күлгін топырақтарда 16-25, орманның сұр топырағында-18-30 және қаратопырақтарда 30-50 мг-экв. Болады.

Ciңipy көлемі екі мәннен құралады – сіңірілген негіз қосындылары – S, оған негізінен К+, Са2+, Mg2+ кіреді және сіңірілген Н+, А13+, олардың жиынтығы Н әріпімен бeлгiлeнeдi. Сіңірілу көлемі сияқты S және Н 100 г топырақтағы мг-экв. Бойынша өрнектеледі, сонымен E=S+H.

Сіңірілген негіздер мен cyтeгi мөлшерінің арақатынасына қарай топырақтарды негіздермен қаныққан және негіздермен қанықпаған деп ажыратады. Негіздерге қанықпаған топырақтардың ciңipy кешенінде көп мөлшерде алмасатын cyтeгi мен алюминий болады және олар қышқылды топырактар деп аталады – бұлар шымды, шымды-шымтезекті және орманның сұр топырақтары. Егер топы­рақтарда сіңірілген негіздердің Са2+, Mg2+ және Na+ қосылыстары ciңipy көлеміне тең болса, олар негіздермен қаныққан деп аталады – олар қаратопырақтар, сұртопырақтар, кeбipлep, күрең топырақтар.

Негіздермен қаныққан топырақтар, олардағы алмасу катиондарына байланысты, бейтарап немесе сілтілігі болып есептеледі.

Teмip мен алюминийдің оң зарядталған гидрототықтарымен жеткілікті мөлшерде қаныққан топырақтың ciңipy кешені аниондар­дың физикалық-химиялық сіңірілуін қамтамасыз етеді. Аниондардың сіңірілуі біркелкі жүрмейді, С1- анионы өте аз сіңіріледі, содан кейін N03(2), ал одан ары артуына қарай SO4(2)-, Р204(3) және ОН-, яғни ани­ондардың валенттілігі және оның мәні жоғарлаған сайын, олар жақсы сіңіріледі тек гидрооксильді топ ОН~олардың қатарына кірмейді.

Сонымен, топырақтарда сіңірілген күйдегі күкірт, фосфор, аз мөлшерде азот және хлор қосылыстары болады. Дегенмен, топы­рақтың ciңipy кешені көбінесе тepic зарядталған бөлшектерден тұрады, сондықтан катиондар сіңіріледі.

Сутегі катионымен қаныққан топырақтардың структурасы судың әсерінен epiп кететін түйіршікті-шанды, өздері қышқыл. Коллоидтар гидрофильді, жартылай қайтымды. Н+ катионын қоректік эле­мент ретінде пайдаланбайды және олар микроағзалар мен өсімдіктер тіршілігін тежейді.

Жылжымалы түрдеп алюминий катионы өсімдіктер үшін улы, топырақтарға қышқылдық қасиет береді, бipaқ бepiк структураның – пайда болуына әсер ететін коагулятор болып табылады.

Натрий – ортаға сілтілік реакция беретін катион, көп мөлшер­де болса өciмдікті өлтіреді, топырақтың структурасын бұзады, оны дисперсиялайды; натрий коллоидтары гидрофильді, жылжымалы, тұздары ериді.

Кальций және магний катиондары қаратопырақтардың ciңipy кешенінде басым болады және оларға бейтарапқа жақын реакция береді. Олар, жақсы коагуляторлар ретінде, топырақтарда органи­калық заттардың бекуіне ceптігін тигізеді, өте құнарлы топырақтар­дың ciңipy кешеніне кіреді. Олардың коллоидтары гидрофильді, қайтымсыз. Топырақ структурасы суға бepiк.

Teмip катионы қышқыл топырақтардың топырақтың ciңipy кешеніне кіреді. Ол жақсы коагулятор, топырақ структурасына беріктік береді, фосфор қышқылының анионымен нашар диссоциацияланады және нашар еритін қосылыстар түзеді. Гельдері қайтымсыз, гидрофобты. Аниондары топырақта шамалы тұтылады, олардың кейбіреулерi (Р204(3)- және S04(2) -) топырақта суда ерімейтін тұздар түзеді, ал С1- және N03{2)- егерде өсімдік тамырларымен тұтылмаса, көбінесе топырақтан шайылып кетеді.

Химиялық ciңipy қабілеттілігі – топырақтардың нашар еритін қосылыстар түріндегі катиондар мен аниондарды тұтуы. Нашар еритін қосылыстар түзілуі заттар концентрациясы артқан кезде және олардың шөгіндіге түскен кезінде, сонымен қатар топырақ ерітіндісінде ететін химиялық реакция нәтижесінде жүреді. Мыса­лы, фосфор мен кальцийдің нашар еритін қосылыстары қаратопыраққа суперфосфатты салған кезде пайда болады:

2 Са (НСО3)2+Са (Н3Р04)2 ->Са3 (Р04)2+4Са0+4Н20,

3 Са Cl2+2Na3P04=Ca (P04)2+6NaCl.

Егер топырақта темір гидраттары болса, темір фосфаты түзілуі мүмкін:

Fe (OH)+H3P04=>FeP04+3H20.

Epyi нашар қосылыстар Са2+, Mg2+, Fe3+, А13+ иондардың өзара әcepлecyi кезінде Р04(3)-; S04(2)- - CaC03, CaS04, Ca(P04)2 және басқада тұздарда, алмасу реакцияларында: [ТСК]Са+Н2С03 = [ТСК]2Н+СаС03 пайда болады.

Соныменен катиондар мен аниондар топырақта тұтылуы мүмкін. Олардың кейбір бөліктері жаңа түзілімдерді: ақкөзді, псевдомицелийді, охралық дақ және басқадай формалар түрінде кездеседі. Хи­миялық сіңіру қабілеттілігінің арқасында топырақтарда фосфор және күкірт сияқты қоректік элементтер жинақталады, тек азот топырақтар­дың мұндай формадағы ciңipy қабілеттілігінде тұтылмайды деуге бо­лады. Топырақтардың биологиялық ciңipy қабілеттілігі өсімдіктердің қоректендіру элементтерін таңдап ciңipyiмen шартталған.

Топырақтардың биологиялық ciңipy қабілеттілігі. Органика­лық заттар түрінде бекіген қоректік элементтер топырақтарға түседі және оларда жинақтала береді. Биологиялық ciңipy қабілеттілігі азоттың және барлық маңызды қоректік злементтердің өсімдіктерге тиімді қатынастарда бeкyiн қамтамасыз етеді. Онын эрозиялаған, жас, әлсіз дамыған және механикалық құрамы бойынша жеңіл то­пырақтарда үлкен ерекше маңызы бар.

Топырақтың түзiлy үрдістері мен бұзылуы кездерінде әртүрлі заттардың қозғалуы, бeкyi, пайда болуы және ыдырауы, топырақтар­дың маңызды қасиеттерін көрсететін ciңipy қабілетінің барлық формаларының әсер етуінен жүреді.

  1. Топырақтың қышқылдығы, сілтілігі.

Топырақ ортасының реакциясы.

Топырақтардың қышқылдығы қapaшірік және басқа да органи­калық қышқылдардың топыраққа eнyi нәтижесінде пайда болады. Қышқылдар топыраққа сумен бipre енеді, онда көмip қышкылының бipaз мөлшері болады. Топырақтың ciңipy кешені мен қышқылдар­дың cyтeri арасында алмасу реакциясы жүреді.

[ТСК] CaMg + 4Н қышқылдар → [ТСК] 4Н + қышқылдар + С тұздар + Mg тұздар.

Қышқылдар топырақтың ең жоғарғы горизонттарына енетіндіктен, сутегі катионы жоғарғы горизонттан бастап топырақтардың ciңipy кешеніне кіреді. Біртіндеп сіңірілген күйдегі сутегі мөлшеpi көбейеді де, топырақ пен топырақ ерітіндісі қышқыл бола бастайды.

Топырақ қышқылдылығы формалары. Топырақтар топырақ ерітінділерінің қышқылдығы (актуальдық қышқылдық) және қатты фазасы (потенциалдық қышқылдық) деп ажыратылады. Актуалды қышқылдық топырақ ерітінділеріне органикалық қышқылдардың (көмip, сірке, фульвоқышқьшдар және т.б.) eнyiнeн туындайды және cyтeгi иондарының концентрациясы бойынша анықталады.

Потенциалдық қышқылдық топырақтың ciңipy кешенінде болатын cyтeгi катиондарына байланысты. Ол алмасу және гидролиздік қышқылдық болып бөлінеді.

Алмасу қышқылдығы – бейтарап КСl тұздары көмегімен анықталатын топырақтың қатты фазасының қышқылдығы. Алмасу қышкылдығына Н+ және А13+ қатысады. Қышқылдықты анықтаған кезде мына реакция жүреді:

[ТСК]А1Н+4КС1=[ТСК]4К+НС1+А1С1 және ары қарай А1С13+ЗН20=А1(ОН)3+ЗНС1

Дегенмен, реакция нәтижeciндe барлық cyтeгi емес, оның тек бip бөлiгi ғана ығыстырылады, ceбeбi пайда болатын тұз қышқылы диссоциацияланып, қайтадан ТСК-нен калийді ығыстырады, яғни алмасу иондарының динамикалық тепе-теңдігі басталады. Хлорлы аммоний судың диссоциациялануын тудырады, нәтижесінде алю­миний гидрототығы және ерітіндіні қышқылдайтын тұз қышқылы түзіледі.

Актуалды және потенциалдық қышқылдық 1 л су ерітіндісіндегі cyтeгi иондарының концентрациясын көрсетеді. Таза дистилденген судың молекулаларының бip бөлігі Н+ және ОН- иондарына диссоциацияланады, ондағы Н+ қышқылдық, ал ОН- сілтілік қасиеттерді анықтайды. Иондар концентрацияларының туындысының судың диссоциацияланбаған бөлігіне қатынасы тұрақты мән және ол мынаган тең:

+][ОН]=К к. Н20=1кг 14, мұнда К – диссоциация константасы.

Каталог: ebook -> umkd
umkd -> «Dream Wiver және Front Page негізінде желілік ресурстар жасау»
umkd -> «Ақпараттық технологиялар» пәнінен оқу-әдістемелік кешені
umkd -> 5В050400 «Журналистика» мамандығына арналған
umkd -> «шетел тарихнамасының жаңа бағыттары»
umkd -> Тарих кафедрасы
umkd -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «Жоғары оқу орындарында тарихты оқыту әдістемесі»
umkd -> Жұмыс бағдарламасы Дәрістер конспектісі Практикалық және семинарлық сабақтар Зертханалық практикум
umkd -> Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
umkd -> Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
umkd -> Сабақ түрлері бойынша пәннің мазмұны және сағаттарын бөлу


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©dereksiz.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет