«Дінтану» Оқытушы үшін пәнінің оқу- әдістемелік кешені



жүктеу 1.3 Mb.
бет6/8
Дата22.02.2016
өлшемі1.3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Ф.Шлейермахердің философиясы, дін дегеніміз адамға айрықша берілген сфера, ол адамның субъектісімен байланысты. Ол сфера-болмыстың ішкі шығармашылық күші, ол барлык заттарда бар, оның негізі деді. Теологияның субъективтік жағын жоғары көтергендіктен XIX ғасырда Либералдық теологияның әлеуметтік жағдайы күшейе түсті. Екінші жағынан, теологияға философияның әсері күшейгендіктен, мынадай принциптері дамыды: субъектінің автономиясы, акыл бостандығы, жеке инициативу. Міне, осы факторлар «либералды теология» деген үғымдық ағымды пайда қылды.

Негізгі әдебиеттер: 4, 9, 10, 11, 13, 16, 17.

Қосымша әдебиеттер: 1, 3, 5, 6, 7.
10 тақырып: « Мұсылмандық философия және теология».

Мұсылманның діни философиясы тек бір ғана арабтарға жатпайды, араб тілінде сөйлейтін, сол дінді ұстайтын ұлттардың данышпан өкілдерінің философиясы деп айтамыз. Ондай өкілдер үлкен өркениетке жеткен елдердің (Иран, Египет, Греция т.с.с.) философиялық көзкарастарынан кұрастырылды. Сондықтан мүхылман философиясы өзінің кұрамына ерте замандағы Иран (парсы халкының), грек, индустардың және мұсылман теологиясының эклектикалық (әр түрлі, көбінесе қарама-кайшы көзқарастар, теориялар) қосындысынан тұрады. Мұсылман философиясы мұсылман теологиясының дамуымен тыгыз байланысты. Ондай дамушылықты сапалык тұрғыда қарастырсақ, төрт кезеңге боліп қарастыруға болады: 1) алғашкы мұсылман теологиясының кұрастырылу уағы (арабтың); 2) Шығыс елдерінің исламдық философиясы (персиялық); 3) теологиялық философия (суфизм); 4) Түркі және казіргі кездегі мұсылман философиясы.



1) Алғашқы мұсылман теологиясынын кұрастырылуы.Қандай бір ілім немесе ғылым болмасын, олар негізгі бір идея арқасында құрастырылады, оны біз философияда «категория» ұғым деп,ғылымда ғылыми гипотеза (жорамал) деп айтамыз. Теология және діни философияның да негізгі «категориялық» ұғымдары бар.

Бірінші мұсылман теологиясының қүрастырылуына негізгі философиялык категориясы сұрауларға жауап іздеу арқасында құрастырылды. Мұндай категориялар: Күнә деген не? О дүние, «Қүдай болмысы», «еркіндік», «Тағдыр» және т.б. ұғымдарға жауап іздеу жолында қалыптасады. Осындай сүраулардың шығуына Құрандағы және Хадистердегі (суннадағы) қарсы және кайшы догмалар тудырады. Сонымен қатар алғашқы кезеңдегі исламның заң күшіне келтірілген догматикасы болған жоқ. Сол себептен Құранның дүниетанымдық жақтарын әрбір мектептер өз еркімен түсіндірді. Осының арқасында Құранның көптеген қасиетті (Сакральды) мәтіндері метафорлык, екі-үшты түрде түсіндіріліп, мағынасы бүзылды. Осыдан барып еркін ойшылдар пайда болды. Ондай еркін ойлылар немесе еркін ойлаушылар ішінен Мұхаммедті кәдімгі адам ретінде, ал Қүрандьт жай әдеби шығарма есебінде кабылдайтындар да пайда болды. Осындай «түсіндірмелікпен» шұғылданатын адамдар кейіннен (ҮІІІ гасырдың ортасында) діни-саяси топқа айналып алғашкы теологтардың кауымын кұрастырды.

Алғашқы теологтардың философиялык сүраулары «тағдыр» (күні бұрын болжау) туралы Египет, Сирия, Иран, Ирак богославтары егесті. Ондай егестіктің корытындысында екі топқа бөлініп кетті. Бірінші топтар - тағдыр - адам гүмырындағы барлык жағдайларды алдын ала пешенесіне жазып қоятын табиғаттан тыс күш бар, ол - Қүдай деді. Оларды джабариттер деп атады. Джабарит (араб, -еріксіз) барлығы Құдайдан деген мағына береді. Олардың айтуынша, Құдай әрбір адамды жасағанда оған өзіндік мінез, кабілет, іс-әрекеттерімен бірге жасады, ол өзінің өмірін өзгерте алмайды.

Джабариттерге қарсы көзкарастық мектеп қүрылды. Адам тағдырын өзгертуге болады, өз өмірінде адам нендей іс-әрекет жасауға өз еркі бар дейтін көзкарастың тобын - Кадриттер деп атады. Кадриттердің(араб, кабілетті, икемді) айтуынша, әрбір адам өзінің іс-әрекетіне өзі жауапты. Кұдай тек жаксы түрғыда ойлайды, сондыктан Қүдайдан жаман нәрсе келмейді. Барлык жаксы нәрсе Қүдайдан да, ал жаман нәрсе адамның өзінен, өзінің жасаған күнәсіне өзі жауапты.

Бастапқы мүсылман теологиясында ең негізгі үш үғымның (категория) маңызын тереңдетіп философиялык тұрғыда карастырсак, олар: «ислам», «дин», «иман». Исламкең мағынада барлық әлем деген түсінік берді. Тар мағынада «ислам» - Құранның заңдарына бағынатын, Құранда көрсетілген әлем. Сондыктан әдетте «дар аль-ислам» (Ислам әлемі) деген мағынада қолданылады. Осыған қарама-карс аль-хаб» (соғысатын жер немесе «джихат») мұсылман емес жерлер, оларды мүсылмандыкка айналдыру керек. Әрбір «дар-аль-ислам» топтары «умм» - нан тұрады. Умм - діни - әлеуметтік қауым, діни -саяси дене.

«Дин»- Кұдайдың анықтауы, сол аркылы адамдар құтылады (күнәдан). «Дин», екінші жағынан, Құдайдың заңы ретінде қабылданады. Мұсылман теологиясында «диннің» негізінде үш элементін көрсетеді: бес «парыз», сенім (иман) және жаксы іс (ихсан). Бес «парыз» немесе бес жол: 1) «таухид» - бір Құдайға сену, бір пайғамбар, Мухаммед кабылдадык; 2) «Салат» - бес кайта намаз; 3) «Саум» - рамазан айында ораза ұстау; 4) «зекет» - садақа беру; 5) «хаджж» - Меккеге кажылыққа бару.

«Иман»(сенім) - өзінің сенімдік объектісіне «күнәлігі». Қүран бойынша айтылған Қүдайға сену «куәлігі», жауап ретінде «Алладан баска Құдай жок, Мүхаммед оның пайғамбары» деп айтылады.

Шығыс мүсылман мемлекеттерінде ғылымның дамуына рационалды философияның әсері үлкен болды. Осының аркасында философия теологияға жақындады, оның атын «фальсафа» (араб. -философия) деді. Бүл антика философиясын негізінен орта ғасырлық философия деп атаймыз. Анығырақ айтканда, Фальсафа Платон және баска да грек философиясымен санаса отырып, өздерінің қолы жеткен ілімі Аристотель болды. Сондықтан бүл философияны Шығыс перипатетикасы деп те айтады.



Араб-мүсылман фальсафасы бойынша: болмыстың бірлігі, әлемнің мәңгілігі және бастамасының жоқтығы және олардың табиғи заңға бағынуы. Дінде тек таза практикалык саяси өнер, адамдардың ара-катынастарын реттейтін және ақикатқа жету жолы ретінде карастырылатын көзкарас деп түсіндірді. Себебі ол кезде көптеген діндердің өмір сүруі, әрбір дін өзінің көзқарасын ақиқат деп карастыруы, міне, сондықтан болар фальсафа ақиқаттық мәселемен шүғылданбайды деді. Ол кездегі еркін ойлаушылықтың түрі «күмәнданушылык» (скептицизм). Ондай ойлау діни-догматикалық мектебі Мурджитер болды. Орта ғасырда мұсылман әлемінде білім және дін, дінсіз көзқарастар (ілімдер) барлығы бірдей сыналды. Керек болса дінсіз білім (светский) кең масштабта тарады және оны сыйлады. Мұсылман басшылары дінсіз ілімдерді, философ өкілдерін жоғары бағалап, оларға ғылыммен шүғылданысуына үлкен жәрдем берді. Егер де кейбір ғылыми, философия өкілдері қудаланса олар діни емес саяси тұрғыда қудаланды. Сол кезде ғылыми, дінсіз шығармалар жазылды.

Көптеген діни топтар, мектептер, секталар, діни ағымдар араб-мүсылман өркениетінде, осы топтардың диспутынан, айтыс-тартысынан, әсті-әсті мүсылманның теологиясы калыптасып, оның атын Калам (грек. -логос) деп атады. Калам Исламдағы еркін ойлаушылықтың логикалык және тарихи бірінші философиясының формасы болды. Ол Ислам догматтарына дінді катып калған сокыр догмамен емес ақылмен қабылдап, түсіндіру керек екендігін көрсетті. Қаламның негізгі тезисі: «Тек жалғыз акылдың соңымен жүр». Қалам бірінші «саудалык теология» - (спекулятивная теология) деп айту, себебі көптеген діни догмаларға рационалды тұрғыда мазмұн береді.

Қаламдық көзкарастан көптеген мектептер шығарды. Үлкен мектептерге мутазилиттер, ханбалиттер, ашаритер, суфистер жатады.Мутазилиттер(араб, -бөлінгендер, окшауланғандар) Дамаскіде және Бағдат халифатында ҮІІІ-ІХ гг. үлкен рөл аткарды. Бүндай атты олар аль Хасана аль Басри (728 жылы өлді) және оның шәкірттерінен Амра ибн Убайда (761 ж.өлді), Васла ибн Ата (699-766) бөлініп шыққандары үшін осылай атады. Мутазилит ілімі дәстүрлі Аристотель мен Неоплатоник философиясына бейімделіп дамыды. Рационалды мутазалиттердің доктриналары ақылды сенімнен биік койды. Олардың айтуынша, қандай бір көзкарас болмасын, әрдайым оның ақиқаттылығына күмәндану керек. Мутазилиттердің дүниетанымдық көзкарасы адамның өмір сүру максаты мен дүниеде алатын орнына үлкен көңіл бөлді. Мутазилиттің тарихи тағдыры халифат тарихымен бірге болды. IX ғасырда Мутазилиттің қаламы өзінің ең биік шыңына жеткен кезеңі еді. Ол ғасырда Мутазилиттің ілімі Аббасид халифтің діни идеологиясы болды.

Мутазилиттік мектепке оппозиция болып Ханбалиттің мектебі шықты. Негізін салушы Ахмет ибн Ханбала (780-835). Оның айтуынша, Құранның мәнін (сөзін) аллегориялык түрде түсіндіруге болмайды, Қүран мен Хадистердің догмаларын рационалды түрде түсіндірудің керегі жок. Тағдырға сену керек дегенмен «имандык» түсінік аркылы тағдырды кейде өзгертуге де болатындығын мойындады. Қандай бір жаңалык болмасын егер де Қүранға немесе Хадиске қатынасы болмаса, ондай жаңалыктарды кабылдамау керек. Мутазилит пен Ханбалит мектептерін біріктіруші үшінші қалам мектебі Аширизм деп айтуға болады. Бүл мектептің басында тұрған Абу-аль-Хасан аль-Ашари (873-935). Оның; айтуынша, мәңгі жасайтын Қүдайдың атрибуты (білім, еркіндік және т.б.) бар, Құран - Құдай сөзі. Ашариттер өзіндік табиғат заңдарын мойындамады, барлык заңдылык, катынастык Құдайдан. Әлемдік тәртіп Күдайдан. Бірақ та оймен басқа да көзкарастарды елестетуге болады. Мысалға, біздің әлемімізден де баска мыңдаған басқа әлем барлығын ойша мүмкіндігін, дененің бөлшектенуі (адамға) болатындығы және т.б.



    1. Шығыс елдердің исламдық философиясы.

Шығыс елдерінің исламдык философиясы Ираннан шығады десек те болады. IXғасырда атакты философ Наззам аль-Кинди грек және индустардың джайнизм философиясының әсерімеи дамыды.

Аль-Кинди(860-879) Ирак елінен шыкқан атақты философ және ғалым, Аристотельдің ілімін жалғастырушы. Өзі мутазалит мектебімен тығыз байланысты болды, арқа сүйеді. Аль-Кинди өзінің дүниетанымына негіз етіп жалпыға ортак «себептілік байланыс» идеясын алды, бұл идеяға орай, егер кез келген бір затты ақырына дейін ой елегінен өткізетін болса, онда бүл зат ондағы бүкіл ғаламдык нәрсені айнадағыдай тануга мүмкіндік береді. Осыған байланысты аль-Киндидің «Материя» туралы пікірі айрықша орын алады. Материя дегеніміз деді, - кабылдайтын, бірак өзі қабылданбайтын шындық. Ол әр түрлі күйге түсіп, бөлшектене береді, солай бола тұра өзі өз калпын да үнемі сактайды. Қандай нәрсе болмасын бәрі материядан құрылған. Материя жойылмайды, қарама-кайшылыкта бола алады, оның ешқандаи аныктамасы жоқ. Орта ғасырда өмір сүрген Әбу Наср Мухаммед эл-Фараби (870-950) өз еңбектерін араб тілінде араб әрпімен жазды. Өзі түркі тілінде біледі деп ұйғарады, себебі өзінің шыққан елі түрік болды.

Әл-Фараби дін туралы өзінің Платонын «Заң туралы» деген трактатына, соңынан «Дін туралы», «Китаб ал-Хуруф» және т.б. кітаптарының жинағын «Метафизика» ғылымы кіші трактаттарында карастырады. Осы трактаттарында Әбу-Наср Платонның дінге деген көзқарасын сынайды. Платон болса өзінің «идеялды» мемлекетінде барлык мемлекет азаматтарына дін керек деген көзкарасына қосылмайды. Ол біріншіден діни мистикаға қарсы болды, «Дін — деді, өз бетімен адамгершіліктің жолы бола алмайды, себебі діннің өзі философиядан шығады, діннің мазмұнын философия аныктайды».Дін өз бетімен білім алудың әдістемесі, ақиқат және практикалык жолдарды көрсете алмайды. Ең бір ақикаттық дүниетанымның шыңын көрсететін философия. Философия - өнегеліліктің теориясы, қоғамда адамдардың адамгершілік катынастарын реттеуші ілім. Тек философия ғана адамдарды ізгілікке, өнегелілікке, кайырымдылыққа және мемлекет басқаруда жол көрсететін ілім - деді.

Осы жағдайлардан аңғарғанымыздай, әл-Фараби дінге тікелей карсы шыкпағандығын, ғылымды, философияны діннен биік ұстағанын - сенімнен білімнің биіктігін көрсетеді.

Ислам философиясын ең бір үлкен жүйеге келтірген адам атақты философ (Авиценна) Ибн Сина (980-1037) - ғалым, дәрігер, орта ғасырдағы тәжік, философ. Ол да әл-Фарабиге үқсап, Аристотельдің философиясын неоплатониктермен косқысы келді. Бүхарада және Иранда өмір сүрген. Ибн Сина Ислам дінін жақтай тұра, көне дүние философиясы мен ғылымын, әсіресе, Аристотельдің философиясын неоплатониктермен қосуда еңбек етті.

Ол көптеген шығармалар ғылыми еңбектер жазды. Олардың көбі жоғалып, жойылып кетті. Бізге жеткен «Білім» кітабы (Даниш Намя), «Емдеу» кітабы, «Медицина каноны» жэне т.б. кітаптары бүкіл элемге белгілі. Оның негізгі философиялық көзхарасына токтасақ, ол тек бір Құдайдың абсолюттін негізі, калғандардың барлығы мүмкіндік, тек Қүдайдың қүдіретімен ғана шындықка айналады. Табиғат Қүдай эманация иерархиасымен ағып отырып, өз бетімен табиғат дамиды. Табиғат кеңістік пен уақытта өмір сүреді. Қүдай - бірінші қозғаушы күш, күнделікті дамуға араласпайды т.б.

3) Теологиялық философия (суфизм). Суфизм – ерекше мистикалық діни-фәлсафалық дүниетаным. Исламның мистикалык бөлігі – суфизм ілімі деп атайды. Бірінші исламдық суфизімді басқарған Газали деп ұйғарады. Философ, суфист Абу Хамид аль-Газали (1059-1111) діннің қандай бір түрі болмасын философиялық ілімде, ғылымда және күнделікті өмірде діни- мистиқалық көзқарастар рационалдық көзқарастарымен қатар дамып келе жаткан еді.Газалидің философиясында мистикалық исламның тарихы басталды десек те болады. Газалиден бастап мұсылман жерінде ғылымның бағасы түсіп, діннің беделі жоғары көтерілді.

Газалиді Құранның маңызын түсіндіруші және сол Құрандағы жасырын жазылған мағынасын фәлсафалық мағына беруші суфист деп айтамыз. Оның айтуынша, Құранды түсіну үшін онын мағынасын бастан кешіру керек. Газалидің еңбегінің маңызын төрт аспектіге бөліп түсінуге болады. Бірінші, философиялық мағынада, ол аспект интеллегенттерге, теологиялыктарға арналған, олардың білімі жоғары болуы керек. Олар дінді теологиялық (богославтық) ілімге көтеріп зерттейді. Екінші, метафизикалық идеялармен немесе иррацаоналды жолдармен қарастыру, бұл аспекті оның мынандай шығармаларында кездеседі: «Нүрдың орын алу тәртібі», «Бақыт алхимиясы», «Ниша света» және «Алхимия счастья». Үшінші, екі астарлы, екі ұшты айтылған, шифрланған (зашифрованном) түрде. Төртінші, мистикалык, жасырын козқарастық, екі-ұшты ілімдік көзкарас. Төртіншіні білу үшін, соңғы екі аспектіні білу керек. Бұл аспектіде әрбір козкарасты жартылай ауыз екі, жартылай мистикалык еңбекпен, тәжірибемен беруге, көрсетуге болады. Сондыктан Газели өзінің ілімінде көптеген көзкарастарын поэтикалық рәмізнің (символды) және шифровкамен көрсетіп отырды.

Қорыта айтканда, аль-Газали діни идеалистік бақыттың өкілі болды, ол мутакалимдер мен сопылардың концепциясын талдап берді. Негізінде шығыс перипатетиктердің философиясындағы натуралистік және рационалистік элементтерді сынады.

Персиядан шыққан атақты суфист ас-Сухравади(1155-1191) Иран мистикалық философиясының өкілдеріне жатады. Атақты суфист Ибн Арабиүлы Шейк(1164-1240) шығармасы жалпы араб-мүсылман мәдениетінің дамуына үлкен әсерін тигізді. Оның теология, философия, поэзия туралы енбектері суфистік ілімнің үш ғасырлық дамуының қорытындысы болды десек те болады. Шейх Ибн Араби. Оның айтуы бойынша: «Адам әлемнің кішкентай көрінісі», «Мен – ол Сен», «Сен – ол Мен». Нағыз болмыс – Құдай. Адам – Құдайдың эманациясы.



Суфи ақындары Омар Хайам (1040-(123), Джалаль ад-дин Руми(1207-1273), атақты суфистер Саади Ширази(1184-1229), Фаридудди Аттар (химии) жэне т.б., әр түрлі ағымдарға, әр түрлі мектептердің өкілдері бола тұра, өздерінің философиялық-суфизмнің негізін тереңдетті.

Омар Хайам - атакты Иран-тәжік акыны, ғалым (математик) және философ-суфист. Өзінің 4 шумақ өлеңінде (Рубай), ол Исламның негізгі догмасына карсы шықты. Оның айтуынша, ол дүние бар, тағдыр бар дегенге және намаз окуға, ораза ұстауға қарсы болды. Әлемді Құдай жеткіліксіз жаратты, себебі өмірде көптеген әділетсіздік бар. Адамзат осы жер бетіндегі бакытқа ұмтылуы керек. Суфистердің көзқарасы бойынша Хайамның поэзиясының әр түрлі функциялык мағынасы бар. Оның поэзиясымен жеңіл лэззатын тыңдауға да болады және терен философиялық мағына да алуға болады, керек болса суфистік оқу-тәрбиесіне де колдануға болады. Оның поэзиясы - суфистік қор. Оның өлеңдері шәкірттеріне ғана емес, баска қарапайым халыктарға да түсінікті.

4) Түркі және қазіргі мүсылман философиясы ментеологиясы.

ІХ-ХІІ ғасырларда Суфизмнің дамуы Ислам мәдениетінің дамуына сәйкес келген кезі еді. Бірінші дервиштік Ордендерінің өкілдері: Ахмет Иассауи(XII), Б.Накшбанди(1318) болды. Түрік - қазақ елінен шыкқан атакты суфист Қожа Ахмет Иассауиге (1105-1166) тоқталсақ, оны Орта Азия жеріндегі «дервиштің классикалык» түрін ендірген, Ислам мәдениетінің казак жерінде дамуына үлес қосқан, бірінші Қүранды араб әрпімен түрік тілінде Орта Азияға таныстырған адам ретінде қарастырамыз.

Яссауи Ахметтің дүниетанымдык, фалсафалық көзкарасының негізін екі философиялық категория мен немесе екі ұғымдык «кал» және «хал», олардың тұтастык түсінігін «хак» аркылы қүрастырады. «Кал» ілімі тек сана-сезіммен танылатын теориялық білім жүйесін камти отырып адам жаратушы хак тағаланың бір бөлшегі болып карастырылады. Осы тұтастықка жету, сіңу (фанэ), бірігу (таухид) мақсатында адамның өмір мәні белгіленеді. Иассауидің «хал» ілімі хак жолындағы белгі, нышандарды танытатын амал-әрекеттер жиынтығын камтиды. Сонымен, «кал» ілімнің теориясы болса, «хал» сол ілімнің дәрістемесі деп есептейміз.

Иассауи ілімі бойынша, жаратылыс бір және жалғыз Хак (бір уа барым) - абсолют pyx - болмыс жаратылысын белгілейді. Ал, болмыс Хак мәнінің материалдық дүниедегі шексіз әр түрлі образдарда көрінуі болып табылады. Адам болса, осы болмысты тарату себебі, максаты және де нәтижесі ретінде қарастырылады. Адам өз табиғатында Хакқа тән, рухани және материалдық дүниеге тән нәпсілік қасиеттерді қамтиды. Яғни, Хақ мәнін қамтыған рух адамның батинын (ішкі дүниесін) белгілесе, материя адамның закиріп (сыртқы көрінісін) белгілейді.

Иассауи ілімі «Хал» ілімін дамытуға, зерттеуге үлкен көңіл бөлді. Оның көзкарасы бойынша, хаққа жету жолында адам төрт асудан өтуі керек: Шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат. Бүл төрт асудың әрқайсысында он макамнан бар, сөйтіп, дәруіштіктің қырық мақамы белгіленеді. Әр этаптың мағынасын Құдайға деген махаббат аркылы сезінуге көңіл бөлінді.

Жалпы, Иассауидің діни-философиялық, дүниетанымдық көзқарасы «Диуан хикмет» өлеңдер жинағында қарасты Сондыктан оның хикметтерін философиялык лирика деп атауымызға болады.

Қожа Ахмет Иассауи мектебінен тәрбие алған атақты сопылар: Сүлеймен Бақырғани Хакім ата (1186 ж.о.), Мансұр б. Арслан - баба (1197 ж.о.), Лұқман Перенде Ыскак баба (1239 ж.о.) сиякты атакты сопылар есімі әлемге аян болғанымен, олардың шығармалары бізге толық жеткен жок. Олардан дәстүрлі тамыр алған накшбаидийа, иқанийа, бекташийа атты сопылық ағымдар әлі де болса өздерінің зерттеушілерін күтуде.
Негізгі әдебиеттер: 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13.

Қосымша әдебиеттер: 2, 3, 4.
11 тақырып: «Конфессиядан тыс синкреттік діни философия”.

Конфессионалды діндер деп шіркеудің діни жоралары мен жарғысын (жауап беретін) канағаттандыратын ойлау образы мен көзкарасты айтатын болса, ал конфессиядан тыс синкреттік діндер деп, керісінше, белгілі бір діни ағымдардың ортодоксиялық шіркеу догмаларына және белгілі бір жарғысына бағынбайтын әр түрлі діни ағымдарды айтамыз. Мүндай ағымдарға мистикалық, оккультивтік, спиритуалистік және баска осыларға ұксас түрлерді айтады. Олардың барлығының ортак ерекшелігі: әр түрлі діни ағымдардың элементтерінің синтезі және ғылымға немесе жай қарапайым көзкарастарға бейімделген қауымдық ағымдар. Олардың көптеген түрлері оккульттік мистикалык философиясы мен синкретикалық діни көзқарастан түрады.



Мистицизм (гр.-кұпия) - дүниедегі діни-идеалистік көзкарас болғандықтан, табиғаттантыс күштергедеген сенімменкұрастырылады. Мистицизм - діни қауымдардың күпия жораларының міндетті де маңызды элементі түріндей көрінісі. Мистицизмнің тамыры ерте дәуірдегі магия, астрология, мантикидан шығады. Мистика кандай бір дін болмасын оның негізгі атрибутиві және де идеалистік философияларға да (әсіресе неотомизмге, персонализмге және экзистенциолизмнің кейбір формаларына) тән. Мысалы, мистік -философтар белгісіз бір мистикалык интуицияны, «рухани тәжірибені» танымның ең жоғарғы формасы деп есептеді: онда субъект пен объектіге бөлу жойылады және дүниенің алғашқы рухани негізі жаратушының «шындығы» ашылады. Сонымен, мистиканын көлемі мынандай түсінік (түрлік) элементтерден тұрады: 1) табиғат пен қоғамда құдіретті күштердің барына: адам тағдырына, әр түрлі окиғалардың күні бұрын болжауға болатындығына сену; 2) діни-философиялық ілім-теософия («Қүдайды тану»), антропософия («адамтану»); 3) Шығыс ғибадаттары (табынушылық) - буддизм, брахманизм, йога, доосизм, дзен, суфизм, иудаизм (каббала и хасийизм); 4) жабайы діндердің сенімділігінің осы кездегі түрлері: pyx, спиритизм, оккультизм; 5) тұрмыстық магия формасы - бал ашу, рымшылдық. Осылардың кейбіреулеріне кыска токталайық.

Оккультизм (лат. -жасырын, кастерлі) - дүниеде аса құдіретті, ғылыми зерттеуге келмейтін ғажайыптар мен күштердің бар екенін мойындайтын және солармен өзара іс-қимылдың ерекше «тәжірибелік» әдістерін жасайтын ілімді (магия, спиритизм) білдіретін (термин) ұғым. Оккульттік түсініктің де тамыры ерте дәуір заманынан келе жатқан рухани құдіретті күшке сену. Оның тікелей тамыры магия десек те болады. Оккультизм барлык ғылымды экзотериялык (көрер көзге оғаш) табиғат пен әлемнің сыртқы формасын зерттеу мен экзотериялық құбылыстың ішкі, терең жасырын негізін зерттеуші, ондай зерттеу тек «дарынды» адамдардың колынан келеді, оларға әлемнің «үлы жасырын сыры» ашылады.

Агрила Неттесхеймскийдің «Жасырын сыр философиясы туралы» шығармасында (1533) оккультивтік түсініктер егжей-тегжей баяндалған, осының аркасында бұл «термин» кеңінен қолданылатын болды.



Ерте дәуірден келе жатқан мистикалық діннің бір бөлігі болып осы заманға жеткен діни ілімдер спиритизм және спиритуализм деп айтамыз.

Спиоитизм(лат. -рух) - өлген адамдардың жаны, олар о дүниеге кетіп дербес өмір сүреді. Олар қажетті уақытта тірі адамдардың өміріне келіп өздерінің әсерлерін тигізіп отырады. Олармен қатынас жасайтын адамдар, олармен ортақ тіл табысып (медиумдар) қатынаса алады. Ондай қатынасты «шакыруды» «спиритистік сеанс» деп атайтындықтан спиритизм ұғымы шығады. Рухпен катынасудың әдеттегі формалары: санасыз, тек дағды бойынша сөз сөйлеу (автоматическая речь), дағдылы жазу, құрамсыз сөздер айту; спиртер рухтары көзге көрінетін етіп осы дүниеге келтіру), әр түрлі заттарды қозғалту (апорт), ойын аспаптарының өзінен өзі ойнауы жэне г.б.

Спритуализм (лат. -рух) - идеалистік философиялық ағым ретінде карастыруға болады.Себебі рух барлық реалды өмірдің негізі ретінде карастырылады: шындык, болмыс (абсолют) рухани заттар сол рухани дүниенің көрінісі. Реалды заттар — идеялдык жалпының көлеңкесі (Платон), әлем - абсолютті рухтык көрінісі (Гегель) және т.с.с. Екінші тұрғыдан айтсак, спиритуализм - дүниенің алғаш негізініңтін (термин) үғым руханилығы туралы идеалистік ілім. Материалдық дүние — Қүдай және оның кабілеттерінің көрініс тәсілі, ал екіншілері үшін ол - адам санасының иллюзиясы.

Эзотериалық (гр. -сырткы) - мистикалык ілімді айтады. Эзотерикалык ілім тек белгілі адамдарға ғана арналған, «мамандарға»ғана түсінікті жартылай жасырын діндерді айтады. Көптеген ғасырлар бойы эзотерикалык білім күдіретті түрде, күлия сакталып, кейбір ерекше тұлғаларға ғана белгілі болды. Жасырын ілімге - еврей - каббала, ерте ғасырдагы грек - мистерия мектептері, гностикалық алхимиктер т.б. ілімдер жатады. Қазіргі кезде жасырын ілімдерге масондар, теософия жэне антропософия Агни Йога ілімдері жатады.

Теософия негізі – космос, эволюция рухы және жоғары даналык ілімнің барлығы. «Ғылыми» тәсілдермен күдіретті даналықты тануға, оны жеке адамның колына жеткізуге және ең ақырында өлімнен кейін адамды «жұмақтай шаттыкка» бөлеуге талаптанады. Бұган «жасырын күштерді», жеке бастык рухани-кұдіретті өзегін айқындау арқылы тек кұпиялы білімдерге (эзоториялык ілімдерге) ие болған теософияның «ұсталары» ғана жете алады. Қысқаша айтқанда, эклектикалык тұрғыдан түрлі Шығыс және Батыс діндері мен идеалистік жүйелерін (негізінде буддалык, индустік және үнділік діни-философиялық ойдың баска да бағыттарын) өз бойына сіңірген теософия дүние және адам туралы ғылымға қарсы мистикалы-қияли түсініктердің жиынтығы болып табылады.

Антропософия (лат. -pyx, жан) адамдардың, жануарлардың өміріне, заттар мен қоршаған дүниенің құбылыстарына ыкпал етеді-міс, әруактарға және рухтарға сену. Антропософия — мистикалық ілім, оның негізделетіні әрбір адамда жасырын, қолданбаған күш бар, ол күш қолдана білсе, ол табиғаттың кұдіретті күштерін ашып, игере алады, оған мысал, «адамзаттың окытушылары» - Будда, Заротустра, Платон, Христос, олар адамзаттың ең жоғарғы рухани күшіне ие болғандар.

Агни Йоганемесе тірі этика - философия-этикалык ілім. Бұл ілім синкретикалык діни-философиялық ағымнан шығып тарады. Агни деп космостық (ғарыштық) энергияны адамның ішкі дүниесін өзгертіп, оның психикасын жоғары деңгейге көтеру. Ондай дәрежеде адам ең жоғарғы ғарыштық болмыска ие боладьт. Ғарыштык энергияны бойына тараткан адам - Агни Йогаға немесе ғарыштық Отанның Иогасына жетеді. Осының арқасында «Тірі этикалык» түсінік шығады. Тірі этикалық ілімді кұрастырғандар Е.И.Рерих (Шапошников) (1879-1955) және оның әйелі Н.К.Рериха (1874-1947). Тірі этика, діни философияның синтезі: ғылым, дін, Батыс жэне Шығыс мәдениетінің коспасы.

Негізгі әдебиеттер: 2, 4, 5, 10, 11, 13.

Қосымша әдебиеттер: 1, 2, 3, 8.
1   2   3   4   5   6   7   8


©dereksiz.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет