Дипломдық жұмысты орындауға тапсырма Студент (аты, жөні)



бет4/37
Дата23.05.2024
өлшемі0.78 Mb.
#501771
түріДиплом
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37
гр8

І. Әдебиетке шолу
1.1 Сарып этиологиясы

Сарып ауруымен әсіресе ірі қара, қой, ешкі, түйе, жылқы, бұғы, шошқа, ит, кемірушілер және құстар, сондай-ақ адамдар да ауырады. Сондықтанда бұл індет халық шаруашылығына көптеген әлеуметтік және экономикалық зиян келтіреді.


Сарып ауруы ертеден келе жатқан, жер шарына кеңінен таралған індет. Ол туралы біздің эрамызға дейін 460-370 жылдар бұрын өмір сүрген грек ғалымы Гипократ жазып кеткен. Ал оданда басқа ХVII-ХVІ ғасырда өмір сүрген ғалымдарда сарып ауруы туралы әртүрлі хабарлар қалдырған. Сондықтанда бұл індеттің даму тарихы XIX ғасырдың екінші жартысынан өріс алған деп саналынады
Мәселен сарып ауруы – XIX ғасырдың екінші жартысында Жерорта теңізіндегі аралдар мен жағалаулардағы елді мекендер, оның ішінде әсіресе Мальта аралындағы тұрғындар арасында кеңінен тарап, көп зиян келтірген.
Ол туралы тұжырымдарды 1861 жылы Мерстен, 1867 жылы Чартес хабарлаған болса, 1897 жылы Хефс сол ғалымдардың айтқандарының дұрыс екендігін дәлелдеген. Ертедегі кездерде бұл ауру өріс алған жеріне, клиникалық белгілеріне байланысты оған әр түрлі аттар қойылған.
Мысалы, сол кезеңдерде сарыпты: жерортатеңіздік, гибралтарлық, неополитандық, мальталық сырқыраушы, асқазан қабындырушы, қызба немесе қайталағыш қызба — деп атаған.
Ал сарыптың қоздырғышын 1886 жылы ағылшын зерттеушісі Давид Брюс қайтыс болған солдаттың көк бауырынан дайындалған жұқпаны микроскоппен зерттеу арқылы анықтаған.
Аурудың қоздырғышы табылса да, содан кейінде көп жылдар бойы бұл дерттің адамға неден және қалай жұғатындағы белгісіз болып келді. Бұл сұраққа жауап беру үшін, көп жылдар бойы арнаулы комиссия, сол Мальта аралында зерттеу жұмысын жүргізді. Нәтижеде комиссия мүшелері Заммит пен Горрокс 1905-1907 жылдары сарыппен сол жердегі ешкілердің ауыратындығын, ал адамдар әлгі ешкілердің шикі сүтін ішу арқылы науқастанатынын анықтаған.
Әйтсе де, сол кездерде сарыпты, онымен ауырған малдардың негізінен іш тастауына байланысты «жұқпалы аборт» немесе «жұқпалы іш тастау» деп атағанда оған қоса бұл ауруды малдардың жеке бір ғана түріне тән індет деп санаған. Оған дәлел, ірі қара малдың сарапын 1896 жылы. Данияның зерттеушісі Бангпен Стрибольт, шошқа сарыпының қоздырғышын 1914 жылы американдық Траум, қой сарыпын 1915 жылы Мак Федпен и Штокман тағайындаған.
Осы тұстағы зерттеу жұмыстарының ең бағалысының бірі Алис Ивенстің жұмысы болып танылады. Өйткені зерттеуші адам сарыпының қоздырғышымен ірі қара сарыпының қоздырғыштарын салыстыра зерттей отырып, олардың морфологиясының, серологиялық және биологиялық қасиеттерінің бірдей екендігін және де олардың бір-біріне өте ұқсас екендігін дәлелдеп берген. Кейінен ірі қара, қой, ешкі, шошқа сияқты малдардың сарып қоздырғыштарының біртектес екендігін басқада ғалымдар атап өткен.
Осыған орай 1920 жылы сол кездегі зерттеушілер Мейера мен Фезьенің ұсынысы бойынша барлық малдардың сарып ауруының қоздырғыштарын біріктіре келіп, оны бірінші болып тапқаны үшін және Брюстың құрметіне «бруцелла» деп атауды жөн көргенде, кейінен бұл індет бруцеллез, ал қазақша «сарып» деп аталып кеткен.
Бұл аурудың Россияда пайда бола бастағаны XIX ғасырдың екінші жартысы болып саналанады.
Сол кезде ол «жалқылама түсік» деп аталды. Жалпылама түсікті алғаш байқағандардың бірі А.Н.Березов. Зерттеуші Саратов облысындағы бір әскери бөлімшеге Англиядан (Шортгорн пародасы), Франциядан (Шаралз пародасы) әкелінген ірі қара малдардың ауырғанын көріп, оны стационарлық жұқпалы іш тастау деп атады да және де ауруды, сол малдардың организіміне қандайда бір жұқпалы заттың еніуіне байланыстырды.
Профессор A.A. Мухинаның дәлелі бойынша СССР-да ірі қараның сарыпы 1903-1905 жылдары Москва төңірегіндегі шаруашылықтарда байқалған. 1913 жылы профессор Якимов сарыпты Ташкентте анықтады М.К.Юсковец (1960), ТМД елдерінде сарыптың кең таралуы 1930-1934 жылдардағы шет елдерден асыл тұқымды малдардың әкелінуіне тікелей байланысты деп жазады.
Қазақстанда ең алғашқы сарыппен ауру оқиғасы 1930 жылы ірі қара малдардан басталған. Сол жылы К.Г.Студенцов Петропавел қаласындағы мал дәрігерлік лабораториясына Петропавел, Щучинск аудандарынан келіп түскен (іш тастаған малдардан алынған) қандарды агглютинация реакциясымен зерттегенде сарыпқа белгі берген. Адамдар сарыппен бірінші рет 1911-1912 жылдары Москва және Ашхабадта ал Қазақстанда және Орта Азияда 1911-1913 ауыра бастаған.
Мәселен: Норвегия, Финляндия, Болгария, Чехословакия, Румыния, Дания, Швеция, Венгрия, Югославия және Голландияда сияқты дамыған елдер ірі қара сарыпынан таза жағдайда екені анық. Ал бірқатар елдерде ГДР, Польша, Англия, АҚШ және Канадада сарыппен ауыратын малдардың саны анағұрлым азайтылды.
ТМД елдерінің Латвия, Литва, Эстония, Молдавия, Белорусия, Украина сияқты мемлекеттері және Ресейдің 30-дан астам облыстары, өлкелері, автономиялық республикалары, сол сияқты басқада көптеген аудандарымен шаруашылықтары мал сарыпының барлық түрінен тазартылған. Қой мен ешкі сарыпынан Белорусия, Украина, Литва елдерінің барлық шаруашылықтары ал Ресейдің 50 аса облыстары таза. Дегенменде әліде болса бұл жұқпалы ауру қазіргі кезде өте кең таралған аурулар қатарынан көрініп отыр. Айталық соңғы кездерде сарып Италия, Испания, Франция. Греция, Ұлыбритания сияқты үлкен мемлекеттердеде кеңінен таралып отыр. Ірі қара, қой және ешкі сарпы Африка құрылығындада жиі кездеседі. Мәселен Иран мен Турцияда тексерілген малдардың санына шаққанда 45%-ке дейіні сарыппен ауыратын болып шыққан.
1985 жылдың 1 январындағы ақпар бойынша Қазақстандағы ірі қара малдың 2,4%-ті ал қойдың 3,9%-ті сарып ауруына оң реакция берген. Сонымен бірге сарыппен ауыратын адамдардыңда саны да бір деңгейден төмендемей отыр.
Сондықтанда сарып жалпы мал шаруашылығына ғана емес, бүкіл мемлекетке үлкен экономикалық зиян келтіретін жұқпалы ауру.
Оған дәлел мына фактілер: буаз малдардың жалпылама іш тастауы, төлін шала-жансар етіп тууы, қысыр қалуы, шуының түспей қалуы, осылардың салдарынан туған малдардың тез арада суалып, сүт бермей қоюы, ауру малдың салмағының төмендеуі алынған өнімдердің саласының нашарлауы және де толып жатқан басқада зияндары бар.


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37




©dereksiz.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет