Нарықтық экономикадағы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметінің пайдалылық деңгейіне талдау



жүктеу 0.98 Mb.
бет3/5
Дата17.06.2016
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның пайдалылығын талдау

Кәсіпорынның қаржылық нәтижесі меншік капиталының сомасының өсуімен сипатталады; ең алдымен негізгі қалыптасу көзі ретінде негізгі, инвестициялық қаржылық, төтенше жағдайдан болатын пайда табылады.

Өнеркәсіптік кәсіпорынға қарағанда ауылшаруашылық кәсіпорыны алынған өнімнің барлығын өткізбейді. Оның бір бөлігі (тұқым, фураж, өңдеуге арналған шикізат) өндірілген мақсаттарда қолданылады.

Меншікті өндірістегі өнімдерді тиімді пайдалануға бір жағынан, өсімдік және малшаруашылығы саласының кеңеюуіне, 2-ші жағынан өндірістің тауарлығының өсуі мен қаржылық жағдайының тұрақтылығы байланысты.

Кәсіпорынның пайдалылығы кәсіпорын жұмысының тиімділігін, әртүрлі бағыттағы қызметтің табыстылығын көрсетеді.

7 кесте – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-да атқарылған қызмет түрлері бойынша өнім көлемі мен қызметтердің орташа тізімдік саны



Шаруашылық түрі

2004 ж.

2003 ж.

өндірілген өнім көлемі, м.тг.

қызметкерлердің орташа тізімдік саны, адам

өндірілген өнім көлемі, м.тг.

қызметкерлердің орташа тізімдік саны, адам

-ауылшаруашылығы

35666

259

27220

195

- өсімдік шаруашылығы

23097

163

11835

95

- мал шаруашылығы

12509

96

10210

83

- өнеркәсіп

6175

17

5175

17

Ауылшаруашылық өнімін өндіру көлеміне өнімді өткізу көлемі, яғни халықтардың азық-түлікпен қамтамасыз ету дәрежесі, ал өнеркәсіптің шикізатпен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Өнімді өндіру көлеміне сондай-ақ оның өзіндік құны, пайда сомасы, пайдалылық деңгейі, кәсіпорынның қаржылық жағдайы, оның төлемділігі және басқа да экономикалық көрсеткіштер байланысты. Сондықтан кәсіпорын қызметінің нәтижелерін талдауда ең алдымен ауылшаруашылық өнімін өндіру көлемін зерттеуден бастау қажет.


8 кесте – 2004 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өндіру және оны өткізу көлемі

Өнім түрлерінің атауы

Өткізілген өнім көлемі, ц

Өнімнің өзіндік құны, м.тг.

Өткізілген өнімнен түскені, мың тг

Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)

Дәнді дақылдар барлығы:

- бидай


- арпа

3805


3740

65

3965

3904


61

4000


3994

6

+35

90

-55



Майлы дақылдар барлығы:

- соя

3875

3875



9630

9630

9861

9861



+231

+231


Қант қызылшасы

13365

4090

4413

+323

Картоп

326

413

296

-117

Жем

2181

793

730

-73

Барлығы:

23552

18891

19300

+409


Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.
9 кесте – 2003 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өндіру және оны өткізу көлемі

Өнім түрлерінің атауы

Өткізілген өнім көлемі, ц

Өнімнің өзіндік құны, м.тг.

Өткізілген өнімнен түскені, мың тг

Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)

Дәнді дақылдар барлығы:

- бидай


- арпа

5754


5336

418

3304

3095


209

5002


4625

377

+1698

+1530


+168

9 кестенің жалғасы

Майлы дақылдар барлығы:

- соя


259


388,5


6142


+2257


Қант қызылшасы

19784

6924

9374

+2450

Картоп

1087

1033

1365

+332

Дән қалдықтары

87

17

53

+36

Шөп

2891

434

753

+319

З/масса

500

32

60

+28

Барлығы:

30362

12132,5

22409

+10276,5


Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.
2004 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өткізу көлемі сәйкесінше 6810 центнерге (30362-23552), сәйкесінше өнімді өткізуден түскен түсім 3109 мың тенге кеміген. Нәтижесінде жалпы табыс 9867,5 мың тенгеге азайған.
10 кесте – 2003 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің мал шаруашылығының өткізілген өнімдерінің және өткізілген өнімнен түскен түсім көлемі


Өнім түрлерінің атауы

Өткізілген өнім көлемі, ц

Өнімнің өзіндік құны, м.тг.

Өткізілген өнімнен түскені (ҚҚС-сыз),

мың тг


Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)

1. Сүт

5996

10793

12838

+2045

2.КРС

242

-

1415

+1415

3.Қой

143

-

1096

+1096

4.Түйе

24

-

272

+272

5.Жылқы

3

-

43

+43

6. Сиыр еті

65

520

536

+16

7. Қой еті

29

232

213

-16

8. Түйе еті

3

24

21

-3

9. Жылқы еті

5

40

40

-

10. Жүн

58

292

856

+564

Барлығы:

6568

11901

17330

+5429


Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.

11 кесте – 2004 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің мал шаруашылығының өткізілген өнімдерінің және өткізілген өнімнен түскен түсім көлемі



Өнім түрлерінің атауы

Өткізілген өнім көлемі, ц

Өнімнің өзіндік құны, м.тг.

Өткізілген өнімнен түскені (ҚҚС-сыз),

мың тг


Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)

1. Сүт

4340

10736

10757

+21

2.КРС

-

-

-

-

3.Қой

-

-

-

-

4.Түйе

-

-

-

-

5.Жылқы

-

-

-

-

6. Сиыр еті

85

828

808

-20

7. Қой еті

28

237

200

-37

8. Түйе еті

3

34

30

-4

9. Жылқы еті

1

13

11

-2

10. Жүн

58

292

745

+453

Барлығы:

4515

12140

12551

+411

Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.
Өндірістік кооперативтің 2004 ж. мал шаруашылығы өнімдерін өткізу көлемі 2053 ц-ге кеміген, яғни ірі қара және ұсақ мал есепті жылы өткізілмеген. 2004 ж. өткізілген өнімнен түскен түсім де сәйкесінше, 4779 мың тенгеге, жалпы табыс 5019 мың тенгеге төмендеген.
12 кесте - 2003-2004 жж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК өндірілген және өткізілген астық өнімдерінің көлемін талдау

Өнім түрлері


2003 ж.

2004 ж.


Өзгерістер

(+,-)


Өндіріл-гені,ц

Өткізіл-

гені,ц


Өндіріл-гені,ц

Өткізіл-гені,ц

Өндір,

ц


Өткіз. ц

Дәнді дақылдар барлығы:

- бидай


- арпа

9847


3296

5336


418

6750


1472

3740


65

-3097


-1824

-1596


-353

Майлы дақылдар барлығы:

- соя

388


259,4

4524


3875

+644

+1281


Қант қызылшасы

19784

19784

14850

14850

-4934

-4934

12 кестенің жалғасы

Картоп

2200

1087

2753

326

+553

-761

Жем

22068

2891

20520

2181

-1548

-710

Шөп (табиғи)

2400

-

2090

-

-310

-

Жемге жүгері

41900

500

27172

-

-14728

500

Астық қалдықтары

549

-

-

-

-549

-

Шөп дайынд.

32946

-

-

-

-32946

-

Барлығы:

135378

23552

80131

25037

-58739

-7573


Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.
2003-2004 жж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК өндірілген көлемінен өткізілген астық өнімдерінің көлемі аз. 2004 ж. өнім өндіру 58739 ц-ге, ал өткізілген өнім көлемі 7573 ц-ге азайған.

Кәсіпорынның табысын талдау және деңгейі мен серпінін талдау үшін № 2 «Табыстар мен шығыстар туралы есеп» нысанының мәліметтері негізінде жүргізіледі.

Есепті кезеңдегі жалпы қаржылық нәтиже есеп беру нысандарына ашып көрсетіледі және өнімді өткізуден, негізгі қорларды, материалды емес активтерді, басқа мүліктерді өткізуден түсетін таза табыстың алгебралық қосындысы ретінде болады.

13 кесте - Табыс көрсеткіштерін талдау



Көрсеткіштер

2003 ж.

2004 ж.

Ауытқу

Абсолюттік (+,-), мың тенге

Салыстыр-малы, %

1

2

3

4

5

1. Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түсетін табыс

54463

49444

-5019

-9,2

2. Өткізілген өнімнің өз құны

52243

38374

-13869

-26,5

3. Жалпы табыс

2220

11070

8850

498,6

13 кестенің жалғасы

4. Кезең шығындары

1480

2154

674

45,5

5. Негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)

740

810

70

9,5

6. Негізгі емес қызметтен түсетін табыс (зиян)









7. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)

740

810

70

9,5

8. Салық салудан кейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)

666

729

63

9,5

9. Таза табыс (зиян)

666

729

63

9,5


Ескертпе – «Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның мәліметтері негізінде талданған.
13-кестеден көріп отырғанымыздай, ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түскен түсім 5019 м. тенгеге, яғни 9,2 %, ал өнімнің өзіндік құны сәйкесінше 26,5% немесе 13869 м теңгеге кеміп отыр. Нәтижесінде жалпы табыс 8850 м. теңгеге артып отыр, яғни 2004 жылы 11070 м. теңгені құраған.

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның кезең шығындары 2003 ж. 1480 м. тг құраса, 2004 жылы 21,54 м. тг құраған, яғни 674 м. тг немесе 45,5 %-ға артқан. Шығындар баптарының артуы табыстың төмендеуіне әкеледі. Негізгі қызметтен түсетін табыс 2003 ж 740 м. тг құраса, 2004 жылы 710 м. тг мөлшерінде пайда тапқан, яғни 70 м. тг немесе 9,5 %-ға артқан.

Кәсіпорынның таза табысы 2003 жылы 666 м. тг-ні құраса, 2004 жылы 729 м.тг, яғни 63 м.тг, немесе 9,5 %-ға артқан. Өнімнің өзіндік құнының төмендеуінен, осыған сәйкес жалпы осыған сәйкес жалпы табыстың табыстың 2003 жылмен салыстырғанда 8850 м. тг болуымен түсіндіріледі. Бұл кезең шығындарының, яғни жалпы және әкімшілік шығындарының, өткізу бойынша шығындардың сәйкесінше өткен жылғымен салыстырғанда артқы есебінен болып отыр.

Есепті кезеңдегі таза табыстың құрылымындағы өзгерістер келесі кестеде келтірілген.

14 кесте - Таза табыстың құрылымы

Көрсеткіштер

2004 г

2005 г

Ауытқу

м.тг

%

м.тг

%

м.тг

%

1. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)

740

100

810

100

70

9,5

- негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)

740


100


810


100


70


9,5

- негізгі емес қызметтен түсетін табыс













2. Салық салғаннан кейінгі табыс (зиян)

666

х

729

х

63

9,5

3. Таза табыс

666

х

729

х

63

9,5


Ескертпе – «Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның мәліметтері негізінде талданған.
Кәсіпорынның негізгі қызметінен түскен табыс көлемі артқан, негізгі емес қызметтен түскен табыс мөлшері берілмеген.

Будан кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсаруын, қаржының тұрақтылығын көруге болады.

Өнімді өткізуден түсетін таза табысты факторлық талдау.

Ауыл шаруашылық өнімін өткізуден түсетін табыс үнемі мына факторлардың әсерінде, ықпалында болады: өнімді өткізу көлемі, өнімнің құрылымы; өткізілген өнімнің сату бағасы; шикізат, материал, отын, электрэнергиясының тарифтері, тасымал шығындары, материалды және еңбек ресурстарының шығындарының деңгейі.

Өнімді өткізуден түсетін табысқа факторлардың әсерінің формальды есебін келтірейік.

15 кесте - Факторлар бойынша табысты талдау



Рет №

Көрсеткіштер

2003 ж

Нақты өткізілген ауылшаруашылық өніміне өткен кезең бойынша

2005 ж

1

Өнімді өткізуден түсетін түсім, м.тг

54463

51210

49444

2

Өткізілген өнімнің толық өзіндік құны, м. тг.

53 797

35134,1

43736,5

3

Өнімді өткізуден болатын таза табыс

666

690

729


Ескертпе – «Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның мәліметтері негізінде талданған.


  1. Өнімді өткізуден түсетін табыстың () жалпы өзгерісінің есебі :

( 31 )

мұндағы Р1- есепті кезеңдегі табыс, тг

Р2 – өткен жылғы табыс, тг

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК үшін табыстың жалпы өзгерісі мынаған тең :



= 729-666 = 63 мың тенге

2. Өткізілген өнімнің сату бағасының өзгерісінің 1 табысқа әсерінің есебі:



1= ( 32 )

мұндағы - есепті кезеңде осы кезеңдегі бағамен өнімді өткізу (р-

өнім бағасы, q – өнімнің жалпы саны);

- есепті кезеңде өткен жылғы бағамен сату.

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК мәліметтері бойынша табысқа баға өзгерісінің әсері мынадай:



1= 49444-51210= -1766 мың тг

3.Өнім көлеміндегі өзгерістердің табысқа әсерінің есебі (2) :



2= P0K1 - P0 = P0 (K1 - 1) ( 33 )

мұндағы P0 – өткен кезеңдегі табыс

К1- өткізілген өнім көлемінің өсімінің коэффициенті:

К1 = S1.0/S0 ( 34 )

мұндағы S1.0 - есепті кезеңде өткен жылғы баға мен тариф бойынша

өткізілген өнімнің нақты өзіндік құны;

S0 - өткен жылдағы өнімнің нақты өзіндік құны

Берілген кәсіпорын үшін К1 мынаған тең :

К1 = 50520/53797=

Бұдан мынаған тең :



= 666* (0,939-1)= -36 мың тенге

4. Өнімнің құрылымындағы өзгерістер нәтижесінде өнім көлеміндегі өзгерістердің табысқа әсерінің есебі () :



0 2 – К1) ( 35 )

мұндағы К2 - сату бағасы бойынша бағаланған өнімді өткізу көлеміндегі

өсім коэффициенті:

К2 = ( 36 )

мұндағы - есепті кезеңде өткен жылғы бағамен өнімді өткізу;

- өткен кезеңдегі өнімді өткізу.

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК мәліметтері бойынша К2 мынаған тең болады:

К2 = 51210/54463= 0,94

Бұдан мынаған тең :



= 666* (0,94-0,939) = 0,85 мың тг.

5.Өнімнің өзіндік құнының өзгерісінің табысқа әсері :



= S1.0 – S1 ( 37 )

мұндағы S1.0 - есепті кезеңдегі өткен жылғы баға және шарт бойынша

өткізілген өнімнің өзіндік құны;

S1 – есепті кезеңде нақты өткізілген өнімнің өзіндік құны.

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК мәліметтері бойынша тең болады :

= 50520 – 48715 = 1805 мың тг.

6. Өнімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісінің табысқа әсері былай анықталады () :



( 38 )

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК мәліметтері бойынша мынаған тең :



= (53797*0,94) – 50520 = 59,18 м. тенге

Факторлық ауытқулардың қосындысы есепті кезеңдегі өнімді өткізуден түсетін таза табыстың жалпы өзгерісін береді және келесі формуламен анықталады::



немесе


( 39 )
мұндағы Р – табыстың жалпы өзгерісі;

Р1 –i- ші фактордың есебінен табыстың өзгерісі

Біздің кәсіпорында табыстың жалпы ауытқуы -1514,4 м. тенге , бұл факторлық әсерлердің сомасымен теңестіріледі:

= -1766 -36 + 0,85 + 1805 + 59,18

Талдау нәтижелері өнімді өткізуден түсетін табыстың ауытқуына факторлардың әсерін жинақтау кестесінде келтіреміз.

16 кесте - Өнімді өткізуден түсетін табыстың ауытқуына факторлардың әсері

Көрсеткіштер

Сомасы, м. тенге

Табыстың ауытқуы – барлығы, с.і. :

А) өнімге электрэнергиясының тарифінің өзгерісі

Б) Өнім көлемінің өзгерісі

В) Өнімнің құрылымының өзгерісі

Г) Өнімді өндіруге кететін шығындардың өзгерісі

Д) Өнімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісі



63

-1766


-36

0,85


1805

59,18



Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.

16-кестеде келтірілген көрсеткіштер негізінде мынадай қорытындыға келуге болады: табыстың өзгерісіне ең қолайлы әсерін тигізген фактор кәсіпорынның шығындары көлемінің өзгерісі (1766 м.тг) және өімнің құрамындағы құрылымдық өзгерістер есебінен өнімнің өзіндік құнының өзгерісі (1805) қолайлы әсерін тигізген.

Өндірістік қызметтің табыстылық (рентабельділік) деңгейі немесе шығындардың орнын толтыру деңгейі жалпы кәсіпорын бойынша 3 бірінші ретті негізгі факторларға байланысты: өткізілген өнімнің құрылымдық өзгерісіне оның өзіндік құны мен өнімді өткізудің орташа бағасының өзгерісі.

Өндірістің пайдалылығы (пайдалылығы) жалпы немесе таза табыстың өткізілген өнімнің шығындарының сомасына қатынасымен анықталады:



немесе ( 40 )

мұндағы Прп - өнімді өткізуден түскен табыс;

Чрптаза табыс;

Зрп - өнімді шығаруға және өткізуге кеткен шығындар

Пайдалылық көрсеткіштерінің деңгейі мен серпініне өндірістік-шаруашылық факторларының жиынтығы әсер етеді: өндірісті ұйымдастыру мен басқару деңгейі; капитал құрылымы, өндірістік ресурстарды пайдалану дәрежесі, өнімнің сапасы, көлемі, құрылымы, әртүрлі қызмет түрінен түсетін таза табыс, оларды пайдалану бағыттары.

17 кесте «Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің пайдалылық көрсеткіштеріне талдау





Көрсеткіштер

Есептеу формуласы

Мәні

Өсу қарқыны

2003 ж.

2004 ж.

1

Кәсіпорын активтерінің пайдалылығы

Таза табыс х 100

Кәсіпорын активтері-нің орташа шамасы



0,67

0,82

0,15

2

Сату көлемінің пайдалылығы

Жалпы табыс х100

Сатудан түскен түсім



4,1

22,4

18,3

3

Өндірілген өнімнің пайдалылығы

Таза табыс х100

Сатудан түскен түсім



1,2

1,5

0,3

4

Меншік капиталының пайдалылығы

Таза табыс х100

Меншік капиталы-ның орташа құны



0,85

1,02

0,17

5

Негізгі капитал пайдалылығы

Таза табыс х100

Негізгі капиталдың орташа шамасы



0,99

1,21

0,22

6

Өндірісітің пайдалылығы

Таза табыс х100

Өткізілген өнім шығыны



1,24

1,49

0,25


Ескертпе – «Қ.Әбдіғұлов» атындағы өндірістік кооперативінің мәліметтері негізінде талданған.
Кәсіпорынның пайдалылық көрсеткіштерін бағалау көрсеткіштеріне талдау жасайық:

2003 жыл:

Кәсіпорын мүлкінің пайдалылығы =

2004 жыл:

Кәсіпорын мүлкінің пайдалылығы =

2003 жыл:

Меншік құралдарының пайдалылығы =

2004 жыл:

Меншік құралдарының пайдалылығы =

2003 жыл:

Сату көлемінің пайдалылығы =

2004 жыл:

Сату көлемінің пайдалылығы =

2003 жыл:

Өндірістің пайдалылығы (шығындардың өтелуі) =

2004 жыл:

Өндірістің пайдалылығы =

2003 жыл:

Өндірілген өнімнің пайдалылығы =

2004 жыл:

Өндірілген өнімнің пайдалылығы =

2003 жыл:

Негізгі капиталдың пайдалылығы =

2004 жыл:

Негізгі капиталдың пайдалылығы =
«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның 2004-2005 ж.ж. пайдалылық деңгейін талдау нәтижесін қорытындылай келсек, кәсіпорын мүлкінің пайдалылығы (пайдалылығы) 2004 ж. 9,19% болса, 2005 ж. 6,12 %, яғни 2005 жылы 3,07 %-ға кеміген; меншік құралдарының пайдалылығы 2004 ж. 2249,7 %-ды құраса, 2005 ж. меншік құрамының шығындылығы 2405,2 %-ды құраған. 2005 жылы кәсіпорынның меншік капиталы -422,8 м.тг-ге кері көрсеткішіне ие. Бұл жылы қарыз капиталы есебінен активтеріне (мүліктерін) қаржыландырып отырғанын байқаймыз. 2004 жылы таза табыс мөлшері 2,3 % болса, 2005 жылы зиян мөлшері 1,3 %-ды құраған. Ал, өндірістің пайдалылығы, яғни өнімді өндіру және оны өткізуге кеткен шығындардың орнын толтыру (жабу) деңгейі бойынша таза табыспен есептегенде 2004 жылы 2,59 % немесе жалпы табыс бойынша 141,0 % болса, 2005 жылы өндірістің зияндылығы 1,4 %, ал өндірістің пайдалылығы жалпы табыс бойынша есептегенде 79,4 %-ды құраған.

1   2   3   4   5


©dereksiz.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет