Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі



бет1/5
Дата24.02.2016
өлшемі480 Kb.
  1   2   3   4   5
Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі

“Сырдария ” Университеті



Жаратылыстану факультеті


“Биология” кафедрасы

Оќу - әдістемелік кешен


Гистология пәні бойынша




050113 “Биология”, 050607 “Биология” мамандықтарының студенттері үшін.


Силлабусс
Кредит № 1

Жетісай 2006ж

Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі

“Сырдария ” Университеті


Жаратылыстану факультеті


“Биология” кафедрасы

Оќу - єдістемелік кешен


Гистология пєні бойынша



050113 “Биология”, 050607 “Биология” мамандықтарының студенттері үшін.

Силлабус

Оќу т‰рі к‰ндізгі


Курс 2 семестр 3

Лекциялар: 15 (саѓат)

С¤Ж 15 (саѓат)

ОБС¤Ж 15 (саѓат)

Барлыќ саѓат саны 45 (саѓат)

Емтихандар ___ семестр сынаќ _3__ семестр


Аралық бақылау саны: (Кредит бойынша) 3

Барлық балл саны: 100 (кредитке)


Ќ±растырѓан: Итбанова Д.Б

Оќу – єдістемелік кешені.


Гистология пєні 050113 “Биология”, 050607 “Биология”.


Мамандыќтары ныњ студенттері ‰шін єзірленген.

Оќу - єдістемелік кешені типтік баѓдарлама негізінде ќ±растырылѓан.


Типтік баѓдарламаныњ индексі.


Оќу – єдістемелік кешен кафедра мєжілісінде талќыланѓан.

№ хаттама ________ “________” 2006ж

Кафедра мењгерушісі ________

Факультет єдістемелік кењесінде маќ±лданѓан.

№ хаттама ________ “________” 2006ж

Єдістемелік кењесініњ тµраѓасы ________

Факультет єдістемелік кењесінде маќ±лданѓан

№ хаттама ________ “________” 2006ж

Факультет кењесініњ тµраѓасы ________

050113 “Биология”, 050607 “Биология” мамандарын дайындайтын


Кафедра мењгерушісі келісімімен ______________

Мазмұны.



  1. Абстракт.

  2. Курстың мақсаты мен міндеті.

  3. Жұмыстық бағдарламасының басқа пәндерімен келісім хаттамасы

  4. Жұмыс оқу жоспарынан көшірме.

  5. Оқу сабақтарының құрылым туралы мәлімет.

  6. Студентке арналған ережелер.

  7. Оқу сағаттарының кредитке сәйкес тақырып бойынша бөлінуі.

  8. Лекция сабақтарының жоспары мазмұны.

  9. СӨЖ—жоспары мазмұны.

  10. ОБСӨЖ— сабақтарының жоспары мазмұны

  11. Бақылау түрлері.

    1. Тестілік сауалнамалар.

    2. Жазбаша жоспар жұмысы.

    3. Коллоквиумдар

    4. Сөз жұмбақтар.




  1. Студенттердің академиялық білімін рейтингтік бақылау ж үйесі .

  2. Пән бойынша оқу процесінің картасы.


Абстракт

Гистология пәні бойынша дайындалған силлабус

050113 “Биология”, 050607 “Биология”. Мамандықтарының оқу бағдарламалары негізінде дайындалған.


Оќу – єдістемелік кешен – биология мамандыѓы бойынша биология мамандарын дайындауѓа арналып, барлыќ ќажетті оќу-єдістемелік материалдардан ќ±ралып, осы курс бойынша дєріс беруші оќытушыныњ ж±мысын неѓ±рлым тиімді ±йымдастыруѓа арналѓан. Білім беруде кредиттік технологияны пайдалана отырып барлыќ ќ±жаттарды бір ж‰йеге біріктіру, пєнді мењгеру процесінде студенттіњ білімін, машыќтануын жєне біліктілігін жоѓарѓы дењгейге кµтеру кµзделініп отыр.

Жұмыстық бағдарламада оқу жұмыстарының түрлері бойынша сағаттар көрсетілген:

ПС – практикалық сабақтар , ОБСӨЖ – оқытушының бақылауындағы студенттердің өзіндік жұмысы , СӨЖ – студенттердің өзіндік жұмысы.

Оқытудың мұндай бағдарламасы ( Sillabus ) , семестрдің басында әрбір студентке беріліп , студенттің білімін тереңдетуге, пәнге деген ықыласының артуына , шығармашылық және зерттеушілік қабілеттері ашылып , одан әрі дамуына септігін тигізеді деп күтілуде.

СӨЖ-де зерттеліп отырған материалды студент өз бетімен меңгеруі мен үйге берілген тапсырманы орындау көзделеді. ОБСӨЖ- материалды сабақ үстінде оқытушының көмегімен оқып меңгеру ( office hours ). Оқу материалы барлық оқыту формаларының өрімделуімен ерекшеленеді .

Дәрістің қысқаша жазбасы студенке қайсы бір тақырыптан қарастырылуда неге назар аудару керектігіне бағыт береді , санасына негізгі ұғымдармен терминдерді енгізеді.

Пәнді толықтай меңгеру үшін студент ұсынылған әдебиеттің барлығымен дерлік жұмыс өткізіп және өзіндік жұмысының барлық көлемін орындауы қажет.

Тапсырмалар мен жағдайлардың жиынтығы студенттерге аудиториялардан тыс өзіндік жұмысты , үй тапсырмасын орындауға арналған.

Тестік тапсырмалар студентке кредиттерді тпсыруда пән бойынша өз білімдерін тексеруге және рейтингтік бақылауды тапсыруға , сынақ емтиханды алуға арналған.
2. Оқу процесіндегі пәннің орны, мақсаты мен міндеттері.

Пәннің мақсаты мен міндеттері:

1. Маќсаты: Гистология пєнініњ маќсаты жануарлар мен адамдардаѓы ±лпалар ж‰йелерініњ ќ±рылыстарындаѓы, ќызметтеріндегі ерекшеліктерімен жєне дамуымен таныстыру.

2. Міндеті: Гистология пєнініњ міндеттері ±лпалардыњ ќызметтері мен ќ±рылыстарыныњ бірлігін олардыњ ерекшеліктерін ќарастыру жєне ±лпалардыњ ќалыпты жєне потологиялыќ жаѓдайындаѓы ќызметтері туралы, ±лпалардыњ онто жєне филогенезде дамуын т‰сіндіріп, салыстырмалы жєне эксперементальды гистологияѓа кµп кµњіл бµлдіру.


3. Жұмыстық бағдарламасының басқа

пәндерімен келісім хаттамасы.



р/н


Пререквизиттер (пәннің алдында міндетті түрде игерілуге қажетті пәндер)

Постреквизиттер (пәннен кейін өтілетін,осы пәнге сүйенетін пәндер)

Кафедра

Кафедра қабылдаған шешім, хаттаманың реті мен күні.




Тіпшілік танудың барлық саласы ерекше атайтын болсақ, анатомия, цитология, эмбриология және биохимиямен физика, математика, информатика

Адам және жануарлар физиологиясы, потологиялық анатомия, химия

Биология

Бекітемін кафедра меңгерушісі а.ш.ғ.к Дошманов Е.Қ.



  1. Жұмыс оқу жоспарынан көшірме.




Кредит

саны

Жалпы

сағат

саны

Оның ішінде

Семестр

3


Қортынды бақылау

лекция

СӨЖ

ОБСӨЖ

1

1

30

15

15

15

сынақ



5. Оқу сабақтарының құрылымы.
Лекция. Студентке тақырыпты игеруде неге назар аударуына бағыт береді. Пәнді толық игеру үшін студент ұсынылған әдебиеттердің барлығымен жұмыс істеуі қажет.
СӨЖ. Студенттің өзіндік жұмысы.Студент үйге берілген тапсырмаларды орындайды, өз бетімен ізденіп тақырыптық сұрауларына жауаптар, шешімдер табады.
ОБСӨЖ. Оқытушының бақылауындағы студенттің өзіндік жұмысы материалда сабақ үстінде оқытушының көмегімен оқып меңгеру. Оқытушы тақырыпқа сай студенттің білім деңгейін тексереді, бақылайды.
6. Студентке арналған ережелер (Rules).


  1. Сабаққа кешікпеу керек

  2. Сабақ кезінде әңгімелеспеу, газет оқымау, сағыз шайнамау, ұялы телефонды өшіріп қою.

  3. Сабаққа іскер киіммен келу керек.

  4. Сабақтан қалмау, науқастыққа байланысты сабақтан қалған жағдайда деканатқа анықтама әкелу керек.

  5. Жіберілген сабақтар күнделікті оқытушының кестесіне сәйкес өтіледі.

  6. Тапсырмаларды орындамаған жағдайда қорытынды баға төмендейді.



  1. Оқу сағаттарының кредитке сәйкес тақырып бойынша бөліну кестесі.







Тақырып аты

Сағат саны

Лек

СӨЖ

ОБСОЖ




1 кредит












Гистология пєні, ќысќаша даму тарихы.

1

1

1



Жыныс клеткаларының дамуы

1

1

1

3

Ұрықтану

1

1

1

4

Эмбриондық даму немесе Эмбриогенез

1

1

1

5

Хордалылардың эмбриогенезі

1

1

1

6

¦лпалар оныњ жалпы сипаттамасы.

Эпителиалды ±лпа, оныњ жіктелуі



1

1

1

7

Ішкі ±лпа орталары. Ќан.

1

1

1

8

Омыртқалылардың лейкоциттері

1

1

1

9

Ќан жасалу органдары.

1

1

1

10

Омыртќалылардыњ дєнекер ±лпа.

Наѓыз дєнекер ±лпа.

Борпылдаќ дєнекер ±лпа.

Тыѓыз дєнекер ±лпа



1

1

1

11

Тірек – механикалыќ ±лпалар топтары

Шеміршек ±лпалары



1

1

1

12

С‰йек ±лпалары. Ќ±рылысы, ќызметі жєне химиялыќ ќ±рамы. Остеогенез

1

1

1

13

Б±лшыќет ±лпалары. Бірыњѓай салалы, кµлденењ жолаќты.

1

1

1

14

Ж‰йке ±лпасы. Нейрон жєне нейроглия.

1

1

1

15

Нерв талшықтары.

1

1

1

Лектор: Итбанова Д.Б


Биология кафедрасы : Биология факультеті корпусы. Кабинет №11. Телефон: .

Кафедрада болу уақыты 900 -1800.





  1. Курсты өткізу уақыты және орны.






Аты – жөні.

Курсты өткізу уақыты, орны

Байланыстырушы мәлімет

Аудиториялық сабақтар

ОБСӨЖ

Телефон

1

Итбанова Д.Б

Лекція

Уақыты

Ауд




Уақыты

Ауд


Тел :

Каб:


Корпус:

2

Итбанова Д.Б

Семинар

Уақыты


Ауд

Уақыты

Ауд


Тел :

Каб:


Корпус:

3

Итбанова Д.Б

Семинар

Уақыты


Ауд

Уақыты

Ауд


Тел :

Каб:


Корпус:

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.


«Сырдария» университеті


«Жаратылыстану» факультеті

«Биология» кафедрасы.
Гистология пәні бойынша

050113 “Биология”, 050607 “Биология” мамандықтарының студенттері үшін




ЛЕКЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША КУРСЫ.

Жетісай 2005ж.



Лекция сабақтарынының жоспары, мазмұны.
Лекция № 1
Гистология пєні, ќысќаша даму тарихы.

Жоспар

  1. Гистология пєнініњ маќсаты, міндеттері.

  2. Гистология ±лпаларды зерттейтін ѓылым саласы ретінде микроскопты ойлап тапќанѓа дейінгі кезењі.

  3. Гистология саласыныњ дамуындаѓы жања дєуір микроскоптыњ шыѓуы

  4. Электрондыќ микроскопты пайдалану кезењі.

  5. Гистология пєнініњ басќа пєндермен байланысы.



Гистология (грекше histis - ±лпа, logos – ілім, ѓылым) жануарлар ±лраларыныњ ќ±рылысын, ќызметін зерттейді ѓылым.

Гистология ±лпаларды зерттейтін ѓылым саласы ретінде микроскопты ойлап тапќанѓа дейін пайда болѓан. Жалпы организмді ±лпаларѓа бµлу жµніндегі алѓашќы пайымдаулар Аристотельдіњ, Галенніњ, Ибн Синаныњ, Везалийдіњ, Фаллопийдіњ, таѓы басќа ѓалымдардыњ ењбектерінде кездеседі. Микроскопиялыќ зерттеулердіњ негізінде єрт‰рлі ±лпалармен ќ±рылымдарды бір топќа топтастырып ќарау ќате еді. Б±л кезењ ХVIII – ѓасырдыњ аяѓына дейін созылѓан.

Гистология саласыныњ дамуындаѓы жања дєуір микроскоптыњ шыѓуынан басталады. Микроскопты ойлап табу тарихы єлі к‰нге дейін наќты емес, ол туралы єрт‰рлі деректер бар. Біраќта микроскопты жасаушылар кезінде кµзілдірікті жасап шыѓарушылар тєжірибесін пайдаланѓаны к‰мєнсіз. Кµзілдірік алѓаш рет 1285 жылы Италияда шыќќан. Кейбір ањыздарда алѓашќы микроскопты голландиялыќ оптиктер Янсендер 1590 жылы жасап шыѓарылѓан делінді. Атаќты Галилей де 1612жылы микроскоп ќ±растырѓан деген мєлімет бар.

Алѓашќы ойлап табылѓан микроскоптар ѓылыми – зерттеу ќ±ралы ретінде ќолданылмады. Аѓылшын математигі, физигі єрі механигі Роберт Гук 1665 жылы µзі жасаѓан микроскоппен тоз аѓашыныњ ќ±рылысын зерттеп, жеке ±яшыќтардан т±ратынын аныќтаѓан. Осы ±яшыќтарды Р. Гук “клетка ” деп атады (гректіњ “китос”-ќуыс деген сµзінен шыќќан). Сонымен Р.Гук “клетка” терминді алѓаш ќолданѓан ѓалым.

XVII ѓасырдаѓы микроскоптыњ ќ±рылысы єлі де тым ќарапайым болады. Ал XVIII ѓасырда микроскоптыњ ќ±рылысына біршама жањалыќтар енгізілді- штативті азды – кµпті жетілдірілді. Б±ныњ себебі ХVIII ѓасырда ѓ±мыр кешкен ѓалымдар микроскопќа аз кµњіл бµлді, к‰нделікті ѓылыми ж±мысќа ќолдана бермеді.

ХІХ ѓасырдыњ басында микроскопиялыќ зерттеулердіњ кењ таралуы клеткалыќ ќ±рылыстыњ µсімдіктерге ѓана емес, жануарлар организміне де тєн екенін кµрсетті.

ХІХ ѓасырдыњ ортасынан бастап гистология жедел дамыды. Клеткалыќ теорияныњ негізінде т‰рлі органдар мен ±лпалар ќ±рамы жєне олардыњ гистогенезі т‰бегейлі зерттелді. Осымен бірге Европада Гассельдіњ, Келликердіњ, Лейдигтіі жєне басќалардыњ алѓашќы гистология жµніндегі оќулыќтары шыќты.

Микрокоппен зерттеу єдістері мен оныњ техникасыныњ жетілуі ХІХ ѓасырдыњ екінші жартысында гистологияныњ жедел дамуына жаѓдай жасады. Осы кезде жаќсартылѓан иммерциялыњ обьективтер тєжірибеге енгізіліп, микроскоптыњ ‰лкейтіп кµрсету м‰мкіндігі артты, жања фиксаторлар - формалин ( Блум 1893 ж), Хром ќышќылы (Ганновер 1840) жєне пикрин ќышќылы (Ранвье 1865) т.б. ќолданыла бастады. ХІХ ѓасырдыњ екінші жартысындаѓы елеулі жањалыќ микротомныњ шыѓуы, оны Я. Пуркиненіњ шєкірті А. Ошац жасап шыѓарѓан. Осы ќ±ралдыњ гистология тєжірибесіне енуі клеткалар мен ±лпалардыњ нєзік ќ±рылысын зерттеуге м‰мкіндік берді.

Шет елдерде гистологияныњ µркендеуіне орай, б±л сала ресейдеде дами бастады. ХІХ – ѓасырдыњ екінші жартысынан бастап, Санкт –Петербургте ( 1864), Мєскеуде (1866), Харьков (1867), Ќазан (1871), Томск (1883) университеттерінде жєне Санкт – Петербургтіњ Дєрігерлік – хирургиялыќ академисында (1869) гистология кафедралары ашылды.

Соњѓы кезде электрондыќ микроскоп кењ ќолданылып ж‰р. Электронды микроскопты 1931 жылы Девиссон мен Калбек Германияда шыѓарѓан. 1950 жылы алѓаш рет ультра ж±ќа кесінділер алынѓан. Электронды микроскопќа препарат дайындайтын ќ±ралды ультрамикротом деп атайды. Электронды микроскоптыњ кµрсету м‰мкіндігі µте жоѓары. Электронды микроскоп жарыќ микроскопына ќараѓанда клетканы 100000 есе артыќ ‰лкейтеді. Ќазіргі электронды микроскоптыњ кµрсеткіштік м‰мкіндігі 0,1 – 0,3 нм – ге дейін жетеді.

Ќазаќстан ѓалымдарынан: академик Ф. М±хамедѓалиев, Ќазаќстан ¦ЃА – ныњ корреспонденті м‰шелері Т. Масенов, А.М. Мырзамадиев, А. Раќышев, профессор Г. М±саѓалиева, биология ѓылымдарыныњ докторы, профессор М. Н±рышев т.б гистология мен цитологияныњ дамуына белгілі дєрежеде µздерініњ ‰лестерін ќосты.

Гистология кµптеген биологиялыќ пєндермен, жалпы жєне салыстырмалы анатомиямен, эмбриологиямен, физиологиямен, биохимиямен, зоологиямен таѓы басќа пєндермен тыѓыз байланысты.
Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003



Лекция № 2

Жыныс клеткаларының дамуы.

Жоспар:

        1. Гаметогенез

        2. Сперматогенез

        3. овогенез

1. Алғашқы жыныс клеткалары ұрық дамуының бастапқы кезеңінде пайда болады. Бұл кезде оларда жыныстық ерекшеліктер байқалмайды. Ұрықтың басқа клеткаларынан, заттар алмасуының кейбір ерекшеліктері жағынан, өзгешеліктері көріне бастайтын Ірі клеткалар. Бұлар ұрықтың денесінде емес ( құс пен сүтқоректілерде) алашқы қан тамырлары түзілетін уақытша органдарда ( сарыуыз қапшығының эндодермасында) пайда болады. Алғашқы жыныс клеткалары кейін қанның ағысы мен немесе тамырлардың бойы мен өз бетінше қозғалып, жыныс безінің ұрығына жиналады. Содан кейін оларды гаметалардың онан әрі дамуын қамтамасыз ететін жыныс бездерінің ерекше клеткалары – фолликулалық клеткалар қоршайды.

Гаметагенездің кейінгі кезеңдері ұрықтың жынысына байланысты түрліше жүреді. Га метагенез сперматогенез және овогенезге бөлінеді.



  1. Аталық гаметалардың даму циклін сперматогенез дейді. Сперматогенез аталық жыныс безінің ирек каналшықтарында жүреді және төрт дәуірге бөлінеді. 1) көбею, 2) өсу, 3) пісіп - же тілу, 4) қалыптасу немесе спермиогенез. Көбеюші аталық жыныс клеткаларын сперматогонийлер деп атайды. Көбею дәуірінде сперматогонийлер митоздық тәсілмен жедел бөлінеді. Осының нәтижесінде олардың саны көбейеді. Бірінші рет бөлінгеннен кейін өсу дәуірі басталады. Өсу дәуіріндегі аталық жыныс клеткалары алғашқы сперматоциттер немесе І ретті сперматоциттер деп аталады. Өсу дәуірінде сперматогонийлер өсіп, үлкендігі орташа есеппен төрт есе үлкейеді. Пісіп – жетілу дәуірін жыныс клеткаларының диплоидтық күйінен гаплоидтық күйіне ауысу деп қарастыру орынды. Пісіп – же тілу дәуірінен кейін дамудың соңғы кезеңі қалыптасу дәуірі (спермиогенез) басталады, осы кезде сперматидалар сперматозоидтарға айналады.

3. Жұмыртқа клеткасының дамуын овогенез дейді. Аналық клткалардың даму аналық жыныс бездерінде жүреді. Аналық жыныс клеткаларының даму үш дәуірге бөлінеді: 1) көбею, 2) өсу, 3) пісіп же тілу.

Көбею дәуірінде оогонийлер митоздық жолмен бөлінеді, осының нәтижесінде клеткалардың саны көбейеді. Оогонийлер сперматогоний сияқты қоректік заттарды жеңіл сіңіреді. Адамның аналық жыныс клеталарның көбею дәәуірі эмбриогенез кезінде жүреді. Эмбриогенездің соңғы кезінде алғашқы фолликулалардың пайда болуы мен оогонийлердің көбеюі аяқталады, осыдан кейін олар І ретті ооциттерге немесе алғашқы ооциттерге айналады. Өсу дәуірінде бірен – саран алғашқы фолликулдар ғана өседі. Олар үлейіп Грааф көпіршігіне айналады. Фолликулдың өсуі мен бірге І ретті ооциттің көлеміде бірнеше есе өседі, центросомасы жойылады, ядросы хроматинінен ажырайды, цитоплазмада сарыуыз жиналады, ооцит қабықшамен қапталады.

І ретті ооцитті сыртқы жағынан фолликулдық клеткалардың қабаты қаптайды. Сары уыздың жиналуына байланысты аналық жыныс клеткасының өсу дәуірі аталық жыныс клеткасына қарағанда ұзаққа созылады. Пісіп жетлу дәуірінде І ретті ооцит екі рет бөлінеді: редукциялық және эквациялық. Осы бөлінулердің нәтижесінде бірғана жыныс клеткасы пайда болады. Бірнші бөлуінде бір клеткаға Цитоплазманың аздаған бөлігі, ал екіншісіндебарлығына дер лік келеді.

Аналық жыныс клеткасының дамуында қалыптасу дәуірі болмайды. Жұмыртқаның қалыптасуы оның өсу процесі кезінде жүреді. Сперматогони мен оогоний дамуының нәтижесінде хромасмалардың гаплоидтық саны бар аналық және аталық гометалар пайда болады.


Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003


Лекция №3

Жыныс бездерінің құрылысы. Ұрықтану.

Жоспар:


              1. Аталық жыныс бездері

              2. Аналық жыныс бездері.

              3. Ұрықтану

1. Аталық жыныс бездері – жыныс органының күрделі бөлігі. Мұнда аталық жыныс клеткаларымен бірге аталық жыныс гормондары түзіледі. Аталық безі мезотелий мен ақ қабықшадан тұратын қабықпен қапталған. Осы қбықтан аталық жыныс безін бөліктерге бөлетін дәнекер ұлпалық бөлмелер тарайды.

2. Аналық жыныс бездері жуп орган дар, құрсақ қуысында жатырдың екі жанында жатады. Оны бір қабатты бір қатарлы куб тәрізді эпителий қаптап тұрады. Эпителийдің астында дәнекер ұлпалық ақ қабықша болады. Аналық жыныс безінің қан тамырлары мен нервтерге бай ішкі немесе жұмсақ қабатын және аналық жыныс клеткалары – ооциттер болатын сыртқы немесе қабық қабатын ажыратуға болады.

3. Ұрықтану дегеніміз аталық және аналық клеткаларының қосылуы. Осыны нәтижесінде хромосомалардың диплоидтық жиыны қалпына келеді. Жұмыртқа клеткасының метаболизмі үдейді және зигота деп аталатын сапа жағынан жаңа клетка пайда болады. Осы кезде ядроның массасы екі есе артады, ал цитоплазманың көлемі сол күйінде қалады. Зигота бөлініп, көп клеткалы ұрық пайда болады. Пісіп жетілгеннен кейін аталық және аналық жыныс клеткаларының онан әрі бөлінетін және дамитын қабілеті болмайды, ұрықтанбаса, спермотозойдтар тез активтігінен, тіршілік қабілетінен айрылады, ал жұмыртқа клеткасы көп ұзамай өліп қалады. Сондықтан жыныс клеткалары ұрықтануы үшін тез кездесулері керек. Ұрытану процес інде үш фазаны ажыратады:

Бірінші фаза - жыныс клеткаларының бір - біріне жақындап жанасуы, екінші фаза спермотозоидтың, жұмыртқа клеткасына оның қабықша арқылы енуі. Сүтқоректілерде жұмыртқа клеткасына бір ғана спермотозоид енеді. Мұндай құбылысты моноспермия деп атайды. Омыртқасыз жануарларда, балықтарда, құйрықты қосмекенділерде, бауырмен жорғалаушыларда және құстарда полиспермия болуы мүмкін. Бірақ ұрықтануды бір ғана спермотозоид қамтамасыз етеді. Артық қалған спермотозоидтар мен ұрықтанбаған жұмыртқа клеткалары жұмыртқа өзегінде немесе жатырда өліп қалады, содан кейін оларды лейкоцит тер фагоцитоздайды. Ооплазмаға спермотозойдтың басы, мойны, және құйрық бөлімі енеді. Ал кейбір жануарларда, мысалы, молюскаларда спермотозоид толықтай енеді.

Спермотозоид енгеннен кейін ооплазманың шет жағының цитоплазмасы тығыздалып ұрықтану қабықшасы пайда болады. Үшінші фаза – аталық және аналық пронуклеустің түзілуі және кейін олардың қосылуы. Спермотозойд жұмыртқа клеткасына енгеннен кейін жұмыртқа клеткасындағы мейоз процесі аяқталғанға дейін және бағыттаушы денешіктермен хромосомалардың бір жиыны шығып кеткенге дейін оның ядросы өзгермейді. Мейоз аяқталған соң спермотозоидтың ядросы ісіне бастайды және хромосомалардың жарты жиыны бар ядроның өз пішініне ие болады. Осындай өзгерістер жұмыртқа клеткасының ядросында да жүреді және аналық про нуклеус пайда болады. Кейін екі про нуклеус жұмыртқа клеткасының центріне қарай жылжып, бір - біріне қарай жақындап келеді. Спермотозоидтың центриольдары екі еселеніп, жұмыртқа клеткасының бөліну полюстеріне ажырайды, олардың арасында митоздық ұршық пайда болады, пронуклеустердің мембраналары жеке көпіршіктерге бөлінеді, аталық және аналық пронуклеустардың хромосомалары жұмыртқа клеткасының центрі не жиналады. Осыдан кейін әкесі мен анасынан келген хромосомалар экваторға жиналып, жұмыртқа клеткасының бірінші бөлінуі жүреді. Егер ұрықтану кезінде спермотозойдтың Х – хромосомасы жұмыртқа клеткасына түссе, онда болашақ организм ұрғашы жынысты, ал егер У - хромосома енсе, еркек жынысты болады.

Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003



Лекция №4

ЭМБРИОНДЫҚ ДАМУ НЕМЕСЕ ЭМБРИОГЕНЕЗ
Жоспар

1.Жұмыртқа клеткаларының бөлшектенуі

2. Гаструляция


  1. Мезодерманың пайда болуы.

  2. Нейруляция.

  3. Ұрықтық жапырақтардың туындысы.


1. Жұмыртқа ұрықтанғанан кейін бөліне бастайды. Жұмыртқа клеткасын бөліну процесін бөлшектену дейді. Бөлшектену барлық көп клеткалы жануарларға тән. Оның нәтижесінде көп клеткалы ұрық пайда болады, Жануарлардың белгілі түрінің дене клеткаларына тән-ядролық цитоплазмалық қатынас қалпына келгенге дейін бөлшектене тоқтамайды. Сонан кейін белоктың синтезі бәсеңдейді. Осының нәтижесінде әр бір жеке клетка аналық клетканың үлкендігіне дейін өседі.

Түрлі омыртқалылар ұрығының бөлшектенуі түрліше жүреді, олйа болу себебі жұмыртқа клеткасындағы сары уыздың саны мен орна ласуна байланысты. Сарыуыз жоқ немесе аз я орташа болса, ұрықтанған жұмыртқа клеткасы толықтай бөлшектенеді, ал сарыуы көп болған жағдайда зиготаның сарыуызы жоқ бөлігі ғана бөлшектенеді. Осыған байланысты бөлшектенудің екі түрін ажыратады: толық және толық емес бөлшектену деп. Толықтай бөлшектенетін жұмыртқа клеткасын голобласталық, ал жартылай бөлшектенетінін меробласталық деп атайды.

Жұмыртқа клеткасының толық бөлшектенуі бір қалыпты (ланцетниктерде) жәен бір қалыпты емес (кейбір дөңгелек ауыздар, шеміршекті балықтар, қосмекенділер) болып бөлінеді. Бұлай болып бөлінуі жұміртқа клеткасының сарыуызның саны мен орналасуына байланысты.

Жұмыртқа клеткасының жартылай бөлінуі беткі және диск тәрізді болуы мүмкін. Бөлшектенудің бағытына қарай радиальдік, спиральдік, билареральдық бөлшектену болып бөлінеді.

Радиальдық бөлшектену омыртқалыларға, тікен терілілерге, губкаларға тән. Билатеральдық бөлшектену тарақтыларда, қабықтыларда және басхордалыларда байқалады.

Спиральдық бөлшектену немертиндерде, сақиналы құрттарда және моллюсклердің көпшілігінде кездеседі. Бөлшектенудің нәтижесінде ортасы қуыс көп клеткалы бірқабатты ұрық пайда болады. Мұндай ұрықты бластула дейді. Бластуланың қабырғасын құраушы клеткалардың қабатын бластодерма (қоймалжың массаға толы) ал бластуланың қуысын – бластоцель немесе дененің алғашқы қуысы дейді. Кейбір жануарларда бөлшектену моруланың түзілуіне әкеліп соғады. Морула ішінде қуысы жоқ шар тәрізді ұрық.



2. Бөлшектену морула немесе бластуланың пайда болуы мен аяқталғаннан кейін клеткалық материалдың қозғалып, орын алмасуының нәтижесінде бір қабатты ұрық екі қабатты ұрыққа – гаструлаға айналады.

Гаструланың пайда болуына әкеліп соғатын процесті гаструляция (гаструлалану) дейді, ал осы процесс кезінде түзілетін клеткалық қабаттарды - ұрықтық жапырақшалар деп атайды. Сыртқы жапырақшаны эктодерма, ішкісін энтодерма дейді. Гаструла стадиясында алғашқы ішек немесе архентерон түзіледі. Омыртқалы жануарларда гаструлалану кезінде кезінде үшінші, орта жапырақша – мезодерма пайда болады. Осы ұрықтың жапырақшалардан даму барысында ұлпалар мен органдарды қалыптастыратын ұрықтық бастамалар пайда болады.



3. Губкалар мен ішекқуыстылардан басқа жануарлардың бәрінде гаструляциямен байланысты мезодерма деп аталатын үшінші ұрық жапырақшасы пайда болады. Бұл эктодерма мен энтодерманың арасында пайда болады. Бұл эктодерма мен энтодерманың арасында орналасқан клеткалық элементтердің жиынтығы. Жоғары сатыдағы омыртқалыларда үш қабатты құрылысты ұрық гаструляция процесі кезінде пайда болады, ал төменгі хордалыларда және басқа типтерде гаструляция нәтижесінде екі қабатты эмбрион түзіледі. Оыртқасыз жануарлардың көпшілігінде мезодерма бөлшектену стадиясында оқшауланатын эктодерма мен энтодерманың арасында орналасқан телобластылар деп аталған екі үлкен клеткадан түзіледі. Мезодерманы құраушы осы клеткалар ұрықтың артқы ұшында орналасқандықтан телобластылар деп атаған.

4. Адам мен хордалы жануарлар ұрықтарында нерв түтігінің түзілу процесін неруляция дейді. Дамудың бұл кезеңі нейрула деп аталатын эмбриондық даму стадиясында жүреді, гаструляция процесі аяқталғаннан кейін. Нейруляция кезінде білікті органдар – хорда мен сомиттердің пайда болуы және басқа эмбриондық бастамалардың оқшаулана бастайтынын байқалады. Білікті органдардың түзілуі хордалылардың бәріне тән. Хорданың екі жанында орналасқан мезодерманың клеталарының жиынтыығы сегменттелген мезодерма немесе сомиттер. Орталық нерв системасының бастамасы нерв түтігі ретінде нейрула стадиясында сыртқы ұрықтық жапырақшадан қалыптасады.

5. Ұрықтық жапырақшалардың түзілу кезеңінде оның клеткалық құрамында айырмашылықтар байқала бастайды. Барлық көп клеткалардың әрбір ұрықтық жапырақшаларының тағдыры бірдей болады.

Эктодерма даму процесі кезінде нерв түтігі, ганглиялық пластинка, плакодалар (эктодерманың қалыңдауы), терінің эктодермасы және ұрықтан тыс эктодерма сияқты эмбриондық бастамаларды береді. Осы эмбриондық бастамалардан мына ұлпалар мен орган дар пайда болады. Ганглиялық пластинкадан дене және вегетативтік нерв жүйесінің ганглияларының макроглиясы мен нейрондар, нервтердің макроглиясы, берек үсті бездердің милы қабаты, эктомезенхима т.б.пайда болады. Плакодалардан кейбір ганглиялардың макроглиясы мен нейрондарды, тепе-теңдік, есту органдары мен көз бұршағы дамиды. Тері эктодермасы тері эпидермасының және туындыларының (тері бездері, шаш, тырнақ, т.б.) ауызқуысының кіреберсінің, қынаптың, тікішектің кілегей қабықшасының эпителийін, тіс эмалінің бастамасын береді. Ұрықтан тыс эктодермадан амионның, хоринның, кінік бауының эпителийі, ал бауыр мен жорғалаушылар мен құстардың серозалық қабықшасының эпителийі пайда болады.

Энтодермадан ішек пен сарыуыз энтодермасы түзіледі. Ішак энтодермасынан асқорыту жолымен бездердің эпителийі және тыныс алу органдарының эпителийі дамиды. Сарыауыз энтодермасынан сарыауыз қапшығының эпителийі жіктеледі.

Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003




Лекция №5

Хордалылардың эмбриогенезі

Жоспар:


1. Ланцетниктің дамуы

2. Сүтқоректілердің дамуы.


1. Ланцетниктің дамуын тұңғыш рет зерттеп жазған орыстың ұлы ғалымы А.О. Ковалевський. Ланцетник жұмыртқаларын суға салады, ұрықтануда суда жүреді. 4-5 күннен кейін лчинка пайда болады. Жұмыртқа клеткасына бір ғана спермотозоид енеді (монспермия). Осыдан кейін жұмыртқаға спермотозоидтардың артық санының енуіне бөгет болатын сарыауыз қабықшасы пайда болады. Бөлшектенуі толық, біркелкі бөлшектену. Ұрықтанған жұмыртқа клеткасы (зигота) 2,4,8,16,32 т.б. болып геометриялық прогрессиямен көбейетін эмбриондық клеткалар – бластомерлерге , толықтай бөлшектенеді. Бластомерлердің саны көбейген сайын олар ұрықтың центрінен қашықтай береді. Ақырында ортасы қуыс, қабырғасы биіктігі бірдей клеткалардың бір қабатынан тұратын целобластула пайда болады. Бластуланың қуысын бластоцель, ал қабырғасын бластодерма деп атайды. Оның вегетативтік бөлігін бластуланың түбі, ал анимальдіқ бөлігін төбесі дейді. Түбі ірі клеткалардан тұрады. Бұл болашақ ішек энтодермасы. Төбесі болашақ эктодерманы түзетін ұсақ клеткалардан құралады. Осы екеуінің аралығында мезодерма дамитын клеткалар орналасады. Энтодерманың үстінде хорда дамитын клеткалардың бірнеше қатары жатады, ал хорда материалының үстінде болашақ нерв пластинкасының эктодермасы болып есептелетін клеткалар орналасады. Бластуланың қалған бөлігі жануардың жабыны дамитын клеткалардан тұрады. Бластуланың пайда болуымен бөлшектену кезеңі аяқталады. Бөлшектену кезеңі гаструлалану кезеңіне ауысады. Ланцетниктің гаструлалануы клеткалар саны 1000 асқан кезде 10 рет бөлшектенгеннен кейін басталады. Ланцетник те гаструла лану инвагнация арқылы жүреді Бластуланың барлық вегетативтік жарты шары ішіне қарай өтіп, ұрықтың ішкі ұрықтық жапырақшасына (алғашқы энтодермасына ) айналады. Анимальдық жарты шар сияқты ұрықтық жапырақша (алғашқы эктодерма) болып қалады. Сөйтіп гаструланудың нәтижесінде гаструла (грекше гастер – қарын ) деп аталатын ішкі қуыс, қабырғасы клеткалардың екі қабатынан тұратын ұрық пайда болады. Гаструланың қуысын гастроцель немесе алғашқы ішек, ал гастроцельді сыртқы ортамен жалғастыратын тес ікті бластапор немесе алғашқы ауыз деп атайды. Оның жиегін ерін дейді, дорзальдық (үстіңгі), вентральдық (астыңғы) және латеральдық (бүйір) еріндерді ажыратады. Ланцетниктің гаструласында ішкі ұрықтық жапырақшадан тұратын алғашқы ішек, немесе архэнтерон, тек қана асқорыту жүйесінің бастамасы емес сонымен бірге личинканың басқа көптеген орган дар мен ұлпаларының бастамасы яғни тұрақты ішекке сәйкес келмейді. Даму процесі жұмыртқа қабықшаларының ішінде жүретін болғандықтан ұрықтың жалпы көлемі үлкеймейді. Гаструла ну кезеңінен кейін органдар мен ұлпалардың негізгі бастамаларының оқшаулану кезеңі басталады.

Ланцетниктердің личинкалық кезеңі үш айға созылады. Осы Мерзімде органдардың дамуы мен ұлпалардыңжіктелуі аяқталады. Личинкадан бірте – бірте ересек жануар пайда болады.



2. Сүтқоректілердің көпшілігінің жұмыртқасы эволюция процесінің нәтижесінде сарыуызын жойғандықтан ланцетниктің жұмыртқа клеткасы сияқты өте кіші болып келеді. Сонымен бірге толық бөлшектенуге көшкен, бірақта сүтқоректілердің дамуы меробластық тип пен жүреді. Қазіргі сүтқоректілердің ең жабайысы – ехидина мен үйрек тұмсық. Бұлар рептелийлердің көпшілігіне тән көбею және даму тәсілін сақтаған. Бұл жануарлардың жұмыртқа клеткасы өте Ірі болады. Ехидна денесінің бауыр бетінде болатынқалтаға көбінесе бір жұмыртқа салады. Үйрек тұмсықта қалта болмайды, інге салған жұмыртқаларын басып жетілдіреді. Жұмыртқадан шыққан балалары анасының тері безінің сүтке ұқсас секрет імен қоректенеді. Барлық сүтқоректілер балаларын тірі туады. Құрсақтың даму кезеңі түрлі сүтқоректілерде түрліше және ұрықтың ана организмімен байланысының түріде бірдей болмайды. Қалталылар кластармағының құрсақтық даму кезеңі өте қысқа және ұрықтың жатыр кілегей қабықшасымен байланысы жабайы келеді. Қалталылардың кейбір түрлерінің төл қабының қабырғасы жатырдың кілегей қабықшасының ойындысына кіріп тұратын өсінділер құрайды. Сондықтан қалталылар баласын шала туады.

Жоғары сатыдағы сүтқоректілердің жұмыртқасында сарыуыз кірінділері жоқ друге болады және онда дамудың бастапқы кезеңінде жеткілікті не органикалық, не бейорганикалық заттар болмайды. Ұрық өзінің дамуына қажеттің бәрін ана организмінен алады. Сүтқоректілердің көпшілігінде бөлшектенудің нәтижесінде морула пайда болады.

Бөлшектенудің бірінші бөлінулерінен бастап бластомерлердің екі түрі байқалады: ұсақ ақшыл және Ірі күңгірт бластомерлер. Күңгірт бластомерлерді ақшыл бластомерлер қаптап өседі. Ішкі күңгірт бластомерлерден эмбриобласт қалыптасады.

Банан ұрықтың денсі, амнион мен сарыуыз қапшығы түзіледі. Бетіндегі ақшыл бластомерлерді трофобласт (қоректендіруші бас тама) деп атайды. Бұл клеткалар жатырдың кілегей қабықшасымен тікелей байланысып, ұрықтың қорктенуін қамтамасыз етеді.

Сүтқоректілердің моруласы бірнеше рет бөлшектенгеннен кейін бластоцискіге – бластодермалық немесе ұрықтық көпіршікке айналады. Бластоцистының қабырғасы клеткалардың бір қабатынан тұрады. Қуысы сұйыққа толады. Бластоцист қабырғасының бір участогіне эмбриобластының клеткалары жабысып ұрықтық түйінді құрайды. Кейін ол ұрық қалқаншасына айналады. Эмбриобласт жанасатын трофобластының участогын Раубер қабаты деп атайды. Гаструланудың бірінші фазасы басталады: бір қабатты ұрық қалқаншасы деляминация арқылы екі қабатты болады. Ұрық түйіні экто және эндобластдан тұратын ұрық қалқаншасына айналады. Ұрық қалқаншасында алғашқы жолақ Гензен түйіні қалыптасады, яғни ұрық денесі түзіледі. Келешек эмбрионның клеткалары биохимиялық жағынан трофобластының клеткаларынан өзге болады. Сонымен плаценталы сүтқоректілердің гаструлануының бірінші және екінші кезеңі құстардікіне ұқсас жүреді. Гаструлаланудың соңында үш қабатты ұрық пайда болады және жота органдарының комплексі қалыптасады. Негізгі эмбриондық бастамалардың (нерв түтігінің пайда болуы, мезодерманың жіктелуі мен сегменттерге бөліну т.т) оқшаулану процестері негізінде басқа омыртқалылардағыдай жүреді.

Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003




Лекция №6

¦лпалар, жалпы сипаттама. Эпителиалдыќ ±лпа, морфологиялыќ жіктелуі.

Жоспар

  1. ¦лпалар, оныњ жіктелуі.

  2. Эпителиалдыќ ±лпа, оѓан тєн белгілер.

  3. Эпителий ±лпасыныњ жіктелуі.

Жоѓарыда айтќанымыздай, гистология - жануарлар организмдерініњ т‰рлі ±лпаларыныњ ќ±рылысын, ќызметін жєне дамуын зерттейтін ѓылым.

¦лпа дегеніміз белгілі функцияны атќаруѓа арналѓан ќ±рылысы ±ќсаса тарихы ќалыптасќан клеткалар мен клеткааралыќ заттардыњ комплексі. ¦лпалардыњ микроскопиялыќ ќ±рылысы мен функциясын зерттеудіњ негізінде Франс Лейдиг 1853 жылы олардыњ бірінші классификациясын ±сынѓан болатын. Оныњ классификациясын Альберт Келликер 1855 жылы жарыќ кµрген µзініњ гистологиялыќ оќулыѓында пайдаланѓан. Лейдиг Келликер ±лпаларды тµрт топќа бµлген: 1. Эпителиалдыќ ±лпалар. 2. Дєнекер ±лпалары. 3. Б±лшыќ ет ±лпалары. 4. Нерв ±лпасы.

¦лпалардыњ осы тµрт типін А.А. Заварзин екі топќа біріктіруді ±сынѓан: 1. Жалпы мањызды ±лпалар. Б±ѓан эпительиалдыќ ±лпалар мен дєнекер ±лпалары жатады. 2. Маманданѓан ±лпалар (б±лшыќ ет ±лпасы мен нерв ±лпасы). Эволюция процесінде алдымен жалпы мањызды ±лпалар пайда болѓан, “мамандалѓан ±лпалар” филогенетикалыќ дамудыњ кейінгі кезењінде бµлініп шыќќан. Єрбір ±лпаныњ ќ±рамында дамудыњ єрт‰рлі кезењдеріндегі клеткалыќ элементтер кездеседі.

Шала жіктелген клеткаларды А.А Заварзин камбиялыќ клеткалар деп атаѓан. Камбиялыќ элементтерден жоѓары дєрежеде жіктелген, мамандалѓан элементтер пайда болады. Камбиялыќ клеткалар кµбейе алатын болса, мамандалѓан клеткалар ондай ќабілетінен айрылѓан.

Эпителиалдыќ ±лпа, оѓан тєн белгілер.

Эпителиалдыќ ±лпаны шекаралыќ ±лпа депте атайды. Эпителий деген термин гректіњ екі сµзінен ќ±ралѓан “Эпи” – ‰сті жєне “телий”- еміздікше яѓни еміздікшелерді жауып т±рады деген ±ѓымды білдіреді. Дєнекер ±лпалар еміздікшелерініњ ‰стінде орналасќан ±лпаны эпителий деп атап, б±л терминді алѓаш рет Рюйеш ќолданѓан.Эпителий дененіњ барлыќ сыртќы беті мен серозалыќ ќабыќшаларды ќаптайды жєне организмніњ кµптеген бездерін ќ±райды. Эпителиалдыќ ±лпа клеткалардан – эпителиоциттерден т±рады. Эпителийге мына тµмендегі белгілер тєн:

1. Эпителий – организмді сыртќы немесе ішкі ортадан бµліп т±ратын жєне олармен байланысты ќамтамасыз ететін шекаралыќ ±лпа.

2.Эпителийдіњ клеткалары ќабат ќ±рап орналасады.

3.Эпителиалдыќ ±лпаныњ негізгі массасын клеткалар ќ±райды.

4.Эпителий ‰немі сыртќы ортаныњ єсерінде болады, соѓан байланысты олардыњ регенерациялыќ (ќалпына келу) ќабілеті жоѓары.

5.Эпителиалдыќ клеткалардыњ ќ±рылысы полярлы келеді. Базальдыќ жєне апикальыќ бµліктері ќ±рылысымен ќызметі жаѓынан бірдей болмайды. Мысалы, ішектіњ эпителиалдыќ клеткаларыныњ апикалыќ бетінде микроб‰рлер болады, ішкі торлы аппарат ядроныњ ‰стіњгі аймаѓында орналасќан, ал клеткалардыњ базалдыќ бµліктерінде микроб‰рлер мен торла аппараттыњ элеметтері болмайды. Эпителий клеткаларыныњ полярлы болуы олардыа шекарада орналасуына байланысты.


  1. Эпителий базальдыќ мембрананыњ ‰стінде жатады. Базальдыќ мембрана эпителий –клеткалары мен оныњ астындаѓы дєнекер клеткаларыныњ тіршілік єрекеттерініњ єсерінен пайда болады жєне осы екі ±лпаны, бір жаѓынан, бірін – бірінен бµліп, екінші жаѓынан, оларды біріктіріп, бірт±тас комплекс ќ±райды. Эпителийдіњ ќоректенуі базальдыќ мембрана арќылы диффузиялыќ жолмен ќамтамасыз етіледі.

  2. Эпителийде нерв талшыќтары кµп болады, ал ќан мен лимфа тамырлары болмайды. Эпителийдіњ негізгі ќызметі µзініњ астында орналасќан дєнекер ±лпасын ќоѓау. Сонымен бірге кейбір жаѓдайларда белгілі эпителиалдыќ клеткалар секрет бµлу жєне сіњіру функцияларын да атќарады.

Эпителийдіњ морфологиялық жіктелуі.

Эпителийдің құрылыс еркшелігіне негізделген. Бұл жіктелу бойынша эпителийлерді бір қабатты және көп қабатты деп бөледі. Бір қабатты эпителий бір қатарлы және көп қатарлы болып бөлінеді. Эпителийлерді клеткаларының пішініне қарай жалпақ, куб пішінді, цилиндр тәрізді деп ажыратады.



Функциялыќ жіктелуі.

Жануарлардың көпшілігінде эпителидің мына типтерін ажыратуға болады.



  1. Жабушы тері эпителийі;

  2. Кілегей қабықшалардың эпителийі;

  3. Дененің екінші қуысын астарлап тұратын серозалық қабықшаларының эпителийі (плевралақ, перикардиалық және құрсақ қуыстарының );

  4. Ішкі органдардың паренхимасының эпителийі (альвеолалық, бүйрек, эпителийі, гонадалар мен бездердің эпителийі т.б.)


Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003




Лекция № 7

Ішкі ортаның ұлпалары. Ќан.

Жоспар

  1. Ішкі орта ±лпалары. Мезенхима

  2. Ќан жєне оныњ пішіндік элементтері.

А) Ќанныњ ќызыл т‰йіршіктері

Б) Ќан пластинкалары



Ішкі ортаның ұлпаларының бәрі онтогенезде мезенхимадан дамиды. Мезенхима негізінде мезодермадан пайда болады. Ұлпалардың бұл тобының эпителийден айырмасы қабат құрамайды және клеткалар мен аралық заттан тұрады. Клеткаларының құрылысы гетераполярлы емес аполярлы. Ішкі орта ұлпаларының негізгі топтары дәнекер ұлпасының өзі, май ұлпасы, қан мен лимфа, шеміршек пен сүйек ұлпалары. Ішкі ортаның ұлпалары әртүрлі функция атқарады. Мысалы, қан мен лимфа және борпылдақ дәнекер ұлпасы, негізінде, бүкіл организм клеткаларының қоректенуін қамтамасыз етеді. Организмнің ішіне түскен инфекциямен немесе бөгде белоктармен күресуде де ерекше рөл атқарады.

Ішкі орта ұлпаларының шеміршек, сүйек, сіңір, апоневроз, шандыр сияқты түрлері механикалық функцияны қамтамасыз етеді. Эволюция процесінде ішкі орта ұлпалары эпителий мен бір мезгілде және өте ерте пайда болған. Сонымен, ішкі орта ұлпалары жалпы алғанда мезенхимадан дамыған, клеткааралық затына бай организмнің ішінде орналасқан тіректік – трофикалық және қорғаныш функцияларын атқаратын ұлпалар болып сипатталады.



Мезенхима.

Мезенхима эмбриондық дамудың бастапқы кезінде ұрықтық жапырақшалар пайда болғаннан кейін түзілетін жабайы дәнекер ұлпасы. Мезенхима негізінде мезодермадан бөлініп шығатын ұрықтық жапырақшалар мен біліктік мүшелердің аралығын толтыратын тармақтары бір – бірімен ұштасып тор құрайтын жұлдыз пішінді клеткалардан тұрады. Мезодермадан пайда болатын мезенхиманы энтомезенхима деп атайды. Мезенхима қан клеткаларына, алғашқы қан тамырларына, дәнекер ұлпасына, шеміршек, сүйек ұлпаларына жіктеледі. Мезенхиманы түзуге эктодермадан пайда болатын ми қабығы дамитын ұрықтық бастама - эктомезенхиманы немесе нейромезенхиманы құраушы нерв жолағы да қатысады. Бірыңғай салалы бұлшық ет ұлпасы мезенхимадан пайда болады. Мезенхиманың клеткаларының ядросы ірі, пішіні сопақша келеді, цитоплазмасында эндоплазмалық тор жақсы жетілген және митохондриялар көп болады. Клеткаларының арасында белоктармен қосылған мукополисахаридтік клеткааралық зат орналасқан.



Қан – трофикалық және қорғаныш функцияларын атқаратын сұйық дәнекер ұлпа. Ол пішіндік элементтер мен плазмадан тұрады. Пішіндік элеметтерге қызыл және ақ клеткалар жатады. Плазмада қан пластинкалары (тромбоциттер) болады.

Қызыл клеткаларды эритроциттер (гректің эритрос – қызыл), ақ клеткалары лейкоциттер (гректің лейкос – ақ) дейді. Қан пластинкалары (тромбоциттер) тұтас клеткалар емес, мембранамен қапталған цитоплазманың бөлігі. Бұлар сүйек майында өте ірі клеткалар – мегакариоциттердің ыдырауының нәтижесінде пайда болады. Қан пластинкаларының ядроның құрылымды бөліктері болмайды. Осы белгісі жағынан сүтқоректілердің қаны құстардың қанынан ажырайды. Құстарда адамның қан пластинкаларының қызметін атқаратын тромбоциттер (грекше тробос – ұю) деп аталатын ядролы кішкене клеткалар болады. Бірақ қан пластинкалары тұтас клеткалар болмаса да тромбоциттер делінеді. Олардың 1 мм3 қандағы саны 250 000 – 350 000 деп бағаланады.

Эритроциттер мен пластинкалар қызметтерін тікелей қанның ішінде, ал лейкоциттер өздерінің әртүрлі міндеттерін қанда емес, дәнекер ұлпасында атқарады.

Эритроциттерді 1673 ж Левенгук ашқан. Бұлар қаннның негізгі клеткалары. Лейкоциттерге қарағанда 500-1000 есе көп. Ерлердің 1мм3 қанында 5миллионға жуық, әйелдерде 4-4,5 миллион эритроциттер болады. Адам организмдегі эритроциттердің саны орташа есеппен 25 триллион. Эритроциттердіњ саны организм жынысына, жасына, физикалыќ к‰йіне, жердіњ биіктігіне, жыл маусымына жєне басќа факторларѓа байланысты µзгеріп отырады. Жања туѓан нєрестелердіњ 1 мм3 ќанындаѓы эритроциттердіњ саны 6-7 млн – ѓа жетеді. Содан кейін азаяды, 10-11 жасќа келгенде ќалпына келеді. Ерлерде ќартайѓан кезде ќайтадан кµбейеді, оныњ себебі олардаѓы гемоглобинніњ азаюыныњ салдары.

Эритроцит ќ±рамыныњ 66 проценті су, 33 проценті гемоглобин белогі. Гемоглобин белоктік бµлік глобин мен пигмент гемнен т±рады. Сонымен бірге эритроциттерде басќа белоктар, атап айтќанда, ферменттер жєне липидтер болады. Эритроциттер оттегін тасымалдауѓа бейімделген жоѓары дєрежеде жіктелген клеткалар. Осы баѓытта адаптациялану процесі кезінде олар с‰тќоректілерде ядросынан айрылѓан. Тµменгі сатыдаѓы омыртќалылардыњ эритроциттері ядролы клеткалар, біраќ ересек кезінде бµліну ќабілетінен айрылады. Эритроциттерде митохондриялар, рибосомалар, клетка ішіндегі мембраналар ж‰йесі болмайды. Б±л жаѓдайда олардыњ µмірі ±заќќа созылуѓа тиісті емес, 100 – 120 к‰ннен кейін µледі. Секунд сайын организмде эритроциттердіњ миллиондаѓан саны µледі. Біраќ олардыњ саны ќан жасалуы арќылы ќалпына келеді. Эритроциттер организмніњ ќуаттануында мањызды рµл атќарады.

Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003




Лекция №8
Омыртќалылардыњ лейкоциттері

Жоспар:


1. Нейтрофилдер

3. Эозинофилдер

4 Лимфоциттер

5. Моноциттер

Лекоциттерді 1673 ж Левенгук ашќан. Лейкоциттердіњ саны эритроциттерге ќараѓанда саны аз. Бір лейкоцитке 1000 эритроцит келеді. Ересек адамныњ 1мм3 ќанында 6-8 мыњ лейкоциттер, жања туѓан нєрестеде екі есе кµп болады. Лейкоциттердііњ саны бір тєуліктіњ µзінде де µзгеріп отырады. Мысалы, ас ќорыту кезінде кµбейеді, міне, сондыќтан ќанныњ анализін аш ќарында алу керек.

Лейкоциттердіњ эритроциттерден айырмасы оларда гемоглобин болмайды жєне б±лар ядролы клеткалар.

¤ткен ѓасырдыњ 80 жылдарында Эрлих лейкоциттерді екі топќа бµлген: гранулоциттер немесе дєнді лейкоциттер жєне агранулоциттер немесе дєнсіз лейкоциттер деп. Гранулоциттердіњ негізгі белгілері мыналар: 1) цитоплазмасында ерекше дєндер болады; 2) ядролары сегменттелген; 3) гранулоциттердіњ митоздыќ жолмен кµбейетін ќабілеті болмайды жєне бір т‰рі екінші т‰ріне ауыспайды.

Агранулоциттердіњ белгілері ќарама – ќарсы: 1) оларда ерекше дєндер болмайды; 2) ядролары сегменттерге бµлінбеген; 3) агранулоциттердіњ кейбіреулері бµлінеді жєне бір т‰рі екінші т‰ріне айнла алады. Лейкоциттердіњ таѓыда бір эритроциттерден µзгешелігі µздеріне тиісті ќызметін тамырлардыњ ішінде емес, олардан тыс атќарады. Гранулоциттердііњ ‰ш типі бар. Ерекше гранулалары ќышќыл бояѓыштармен боялатын клеткаларды ацидофильдік дєні лейкоциттер дейді немесе єдетте, бояѓыш ретінде эозин алынатын болѓандыќтан, эозинофилді дєнді лейкоциттер, я болмаса эозинофилдер деп атайды. Гранулалары негізгі бояѓыштармен ќаныќ боялатын лейкоциттерді базофилдік дєнді лейкоциттер немесе базофилдер дейді. Гранулалары не ацидофилдікке, не базофилдікке жатпайтын лейкоциттерді нейтрофилді дєнді лейкоциттер немесе нейтрофилдер дейді. Нейтрофилдерді полиморфты деп те атайды, полиморфты ядролы лейкоциттер деген терминніњ ќысќартылѓан аты.

Дєнсіз лейкоциттердіњ екі т‰рі бар: саны кµп жєне ±саќ т‰рін лимфоциттер, ірі т‰рін моноциттер дейді.



Лимфоциттер деп аталуы ќанда ѓана емес, лимфада ‰немі кездесетіне байланысты.

Нейтрофилдер лейкоциттердіњ 50 – 70 процентін ќ±райды. 1мм3 ќанда 3000 – нана 6000 – ѓа дейін нейтрофилдер болады. Адамныњ 5 литр ќанында 15-тен 30 миллионѓа дейін нейтрофилдер болады. Б±л лейкоциттердіњ ішіндегі кµбі. Нейтрофилдер миелоидтыќ ±лпада (с‰йек майында) дамиды. Гранулоциттер ќан аѓысында 8-12 саѓаттан артыќ болмайды. Сонан кейін олар ±саќ тамырлардан (венулалардан) шыѓып, дєнекер ±лпасына барады. Нейтрофилдердіњ ядросы бµлњіктерге бµлінген. Пісіп жетілген клеткалардыњ ядросы 2 – 5 бµліктен т±рады. Цитоплазмасында кµптеген гранулалар болады. Єрбір клеткада 50-ден 200-ге дейін гранулалар болатыны аныќталѓан. Нейтрофилдер лизосомаларѓа бай келеді. Нейтрофилдеріњ митохондрияларында тотыќтырѓыш ферменттердіњ активтігі жоѓары. Нейтрофилдер гидролиздеуші жєне тотыќтырѓыш ферменттердіњ кµп болуы олардыњ мањызды ќызметімен байланысты. Б±л клеткалардыњ фагоцитоздыќ активтігі к‰шті. Нейтрофилдер микроорганизмдерді ±стап алып ќорыта алады. И.И. Мечников оларды микрофагтар деп атаѓан. Нейтрофилдер жылжып ќозѓалып, тамырлар арнасынан шыѓып , ќабыну ошаѓына кµп мµлшерде жиналады. Микроорганизмдерді ќармап ±стап, оларды гидролиздейді, сонымен бірге клетканыњ µзіде ферменттердіњ єсерінен ыдырайды. Нейтрофилдер ыдыраѓан кезде микроорганизмдердіњ дамуын бµгейтін жєне клеткалардыњ кµбеюіне дем беретін физиологиялыќ белсенді заттар бµлініп шыѓады.

Эозинофилдер лекоциттердіњ 1 – ден 4 процентіне дейінін ќ±райды. 1мм3 ќанда 120 дан 350 – ге дейін эозинофилдер болады. Нейтрофилдерге ќараѓанда ірірек ядросы жіппен байланысќан екі бµліктен т±рады. Эозинофилдерде Гольджи аппараты мен митохондриялардан басќа органеллалар болмайды деуге болады. ¤здерініњ т‰зілетін орны с‰йек майын ќалдырып эозинофилдер бірнеше саѓат ќанда болады да содан кейін, нейтрофилдер сияќты, олар ќан арнасынан шыѓып, ±лпаларѓа кетеді, онда бірнеше к‰н болады. Эозинофилдер, єдетте ішектіњ, µкпеніњ, терініњ борпылдаќ дєнекер ±лпасында жєне сыртќы жыныс м‰шелерініњ беткі дєнекер ±лпасында байќалады. Нейтрофилдерге ќараѓанда олар баяу ќозѓалады жєне фагоцитоздыќ белсенділігі де кем.

Базофилдер лейкоциттерді 0,5 – тей процентін ќ±райды. Клетканыњ жартысын екі бµліктен т±ратын ядро алып т±рады. Ќанныњ ±ю процесіне ќатысады жєне ќанныњ пішіндік элементтерініњ тамырѓа µтуін ќамтамасыз етеді. Аллергиялыќ жєне ќабыну реакцияларына да ќатысады.

Лимфоциттердіњ екі типін ажыратады: кіші лимфоцит жєне орташа немесе ‰лкен лимфоцит. 1мм3 ќанда 1000 – 4000 дейін лимфоциттер болады. Адам ќаныныњ лейкоциттерініњ жалпы саныныњ 25 – 35 проценті лимфоциттер. Жања туѓан нєрестелерде жєне сєбилерде лимфоциттердіњ саны 60 процентке жетеді, ал кєрі адамдарда 20процентке дейін кемиді. Лимфоциттер клеткалардыњ екі популяциясынан т±рады: 1) тимусќа тєуелді лейкоциттер немесе тимоциттер деп аталатын тимустар немесе алќым безінде орналасќан лимфоциттер. Тимустан шыќќаннан кейін б±ларды Т- лимфоциттер деп атайды. Т – лимфоциттер клеткалыќ иммунитет ж‰йесіне жауапты. Олар бµгде клеткаларды, кем – кетікті дамыѓан клеткаларды жойып жібереді, патогендік вирустарѓа, сањырауќ±лаќтарѓа ќарсы т±рады. Сонымен бірге ќан жасалу баѓытын аныќтайды. 2) В – лимфоциттер гуморальдыќ иммунитет ж‰йесіне жауапты. Арнаулы белоктар антиденелерді бµліп, организмді бактериялыќ жєне ќайталаушы вирустыќ инфекциядан ќорѓайды.

Моноциттер лейкоциттердіњ 2 – ден 8 процентке дейінгі санын ќ±райды. 1мм3 ќанда 200 – ден 600 – ге дейін болады. Лейкоциттердіњ ішіндегі ењ ірісі. Моноциттерге амебаша ќозѓалыс пен фагоцитоз тєн. Моноциттер бактерияларды ѓана емес, сонымен бірге клеткаларды ќалдыѓын, антигендер мен бµгде белоктарды да фагоцитоздайды. И.И. Мечников б±ларды макрофагтар деп атаѓан. Моноциттер трофикалыќ функция да атќарады. Даѓдылы жаѓдайларда моноциттер ќанда ‰ш к‰ндей болады да, содан кейін оны тастап шыѓып кетеді.
Ќолданылатын єдебиеттер тізімі:

Негізгі

1. М. Н±рышев. “Гистология жєне эмбриология” А. “Самат” 1998

2. Ќ. Тоќаев “ Жалпы жєне арнаулы гистология практикумы” А. “Ана тілі” 1993


    1. М. Н±рышев “Клетка ќ±рылысы мен ќызметі” А. “Ѓалым” 2001

    2. И.Т. Улумбекова. Ю.А. Челышева “Гистология”

    3. Л. Кузнецов, Н.Н. Мушкамбаров, В.Л Горячкина “Атлас по гистологий, цитологий и эмбриологий”

Ќосымша:

6. К.П Рябов “Гистология основами эмбриологий” Минск “Высшая школа” 1990

7. И.Г. Иванов, П.А. Ковалевский “Цитология, гистология, эмбриология” М. 1976

8. А.Г Андрес “Пособия для практических занятий по гистологий и общей эмбриологий” М. “Просвещения”1969

9. Ф.А Исмаѓ±лова “Адам физиологиясы” А. 1985

10.Ж.Н Н±рѓалиев “Эндокринологиядан практикалыќ сабаќтар” А. “Ќазаќ университеті” 2003






Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5




©dereksiz.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет