Н. У. Шаяхметов, тарих ғылымдарының докторы



бет10/42
Дата24.04.2016
өлшемі5.8 Mb.
#78116
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   42

ӘДЕБИЕТ
1. Бейсенбайұлы Ж. Қазақ шежіресі. А: Атамұра-Қазақстан, 1994. 160 б.

2. «Ана тілі» газеті. 1991, №12. 21 наурыз.

3. Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. Астана: Фолиант, 2008. 738 б.

4. Оппенгеймер С. Изгнание из Эдема. М.: Изд. Эксмо, 2004. 640 с.

5.Клёсов А.А., Тюняев А.А. Происхождение человека (по данным археологии, антропологии и ДНК-генеалогии). М.: Белые альвы. 2010. 1024 с.

6. Рыбин Е.П. Средний палеолит Алтая: к проблеме формирования раннего Верхнего палеолита // Древности Алтая. Горно-Алтайск: 2001. С. 13-22.

7. Шпакова Е.Г. Одонтологические материалы периода палеолита на территории Сибири // Археология, этнография и антропология Евразии. Новосибирск: 2001. №4 (8). С. 64-76.

8. Кривошапкин А. И. Оби-рахматский вариант перехода от среднего к верхнему палеолиту в Центральной Азии // Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук. Новосибирск. – 2012.

9. Казахский ДНК проект // http://forum.molgen.org/index.php/topic,403.0.html

10. Данные по казахам и их родам // http://www.familytre...ection=yresults

11. Сабитов Ж.М., Даулет Б.С. Гаплогруппы и гаплотивы 50-ти каракалпаков // The Russian Journal of Genenik Genealogy (Русская версия): т. 4, №1, 2012 г. 83-90-б.

12. Карнаухов А.В., Карнаухов В.Н. You +1'd this publicly. Undo

Новая модель оледенений в Северном полушарии //Институт биофизики клетки РАН, Сайт об изменении климата Земли. www.poteplenie.ru/doc/karn-golfst5.htm

13. Клесов А.А. Древние («неиндоевропейские») гаплотипы гаплогруппы R1a1 в севере-западном Китае // Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии. 2010: т. 3, №6. С. 925-941.

14.Ренфрю К. Разнообразие языков мира, распространение земледелия и индоевропейская проблема // ВДИ. 1998. №3.

15. Коробкова Г.Ф. Мезолит Средней Азии и Казахстана // Мезолит СССР. Археология СССР. М.: Наука,1989. - 352 с.

16. Клесов А. А. Миграционный путь гаплогруппы R1b в Европу и расселение в Европе (критический обзор) // Вестник Российской Академии ДНК-генеалогии. 2010: т. 3, №10. С. 1656-1657.

А.Х. Бикенов

Астана қ., Қазақстан
АУЫЗША ТАРИХ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ТИІМДІ ТӘСІЛІ
Ауызша тарих дәстүрі қазіргі заманда тек қана тарих ғылымының емес сонымен қатар әлеуметтану,саясаттану сияқты қоғамды зерттейтін ғылымдар әдіснамасының құрамды бөлігіне айналды.Қазіргі заманда әлемнің белді университеттері мен зерттеу институттарындағы «Oral history» орталықтары осының айғағы болса керек. Осы зерттеу тәсілінің бастауларына назар аударсақ XIX ғасыр ортасындағы белгілі француз тарихшысы Сорбонна университетінің профессоры Жюль Мишле, өзінің «Француз революциясының тарихы» (1847-53), атты еңбегіне кірісер алдында мен үшін жазба құжаттар көптеген деректердің біреуі ғана деп айтқан болатын. Мен ауызша дәстүр дегенде, бөлек адамдардың пікірлерінен қалыптасатын ұлттық дәстүрді айтамын дей келе: то, что говорили и повторяли все — крестьяне, горожане, старики, женщины, даже дети; то, что можно услышать, если как-нибудь вечером заглянуть в деревенскую таверну; то, что можно почерпнуть, если, встретив на дороге праздного путника, затеять с ним разговор о дожде, о времени года, потом о высоких ценах на продукты, потом о временах Императора, а потом о Революции- деп түсініктеме беріп кеткен [1,10]. Ал Ян Вансин «Ауызша дәстүр: тарихи әдіснама зерттеулері»(1965) деп аталатын өзінің классикалық еңбегінде африкалық ауызша дәстүрде есте сақталатын зердені бес категорияға бөледі: Во-первых, это формулы: заучивание формулировок, ритуалов, лозунгов и титулов. Во-вторых, географические названия и имена. Затем официальная и неформальная поэзия — историческая, религиозная или личная. Четвертую категорию составляют рассказы — исторические, дидактические, художественные или личные. И, наконец, пятую — юридические и иные комментарии.Көріп отырғанымыздай шет ел ғалымдары ауызша тарихи дәстүрдің әдіснамалық және деректік маңызын дәл анықтап жазып кеткен [1,15].

Бүгінгі күні ғылымның біртұтастығы, әдіснамасы мен әдіс-тәсілдерінің, құралдарының бірыңғайлылығы дейтін көзқарас өзгеріске ұшырады. Бұл тарихшыға зерттеу нысанын таңдау құқығымен қоса, оның интеллектуалдық инструментарийді таңдауына мүмкіндік береді . Әр халықтың тарихы туралы мәліметтер мен деректердің сипаты ол халықтың қоғамдық даму ерекшеліктеріне де байланысты. Мысалы, қазақ халқының тарихы туралы мәлімет берерлік заттай, жазба деректермен бірге ауызша түрде жеткен деректер мол. Шоқан Уәлиханов қазақ халқының тарихы оның көркемдік ойымен тығыз байланысты және халық шежіресі болып табылатындығын былайша пайымдайды: «Бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірде-бір маңызды оқиғасы, бірде-бір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар жырласа, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ естеріне ұмытылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы сазгерлер қалдырып кеткен» [2].

Соңғы жылдары қазақ тарихына қатысты түрлі сипаттағы заттай, әсіресе, сан алуан жазба деректердің игерілуі қарқынды дамып келеді. Алайда фольклор, ауыз әдебиеті сияқты ауызша түрде жеткен рухани мұраларымыздың қазақ халқының тарихын түзуде маңызы жоғары. Қазақтар одан өзін өзі таныды, өткенін білді, біртұтас халық, ұлт ретінде сезіне алды. Мұнда халықтың бүтін бітім-болмысы, тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы, мәдениеті, тарихи даму жолы толық көрініс тапты. Осыған орай Орталық Азия және қазақ тарихының аса көрнекті маманы, білікті ғалым В.П.Юдин монғолдардан кейінгі кезеңдегі Дешті-Қыпшақ ұлысында айырықша өркендеген «оқиғалық тарихты» ауызша жеткізу дәстүрін алдымен «далалық ауызша тарихнама», кейін көп жылғы зерттеудің нәтижесінде нақтыланған «далалық ауызша тарихизерттеу» (степная устная историология)деген ұғыммен белгілеуді ұсынды[3]. Назар аударатын жағдай, ғалым бұл ұғымды аталмыш аласапыран кезеңнің үрдіс иірімдерінде қалыптасқан әрі дни- культтік, әрі идеологиялық,тіпті дүниетанымдық «құрал» ролін атқарған «мифке де,фольклорға да,мысалы батырлық эпосқа да жатпайтын шығыс Дәшті-Қыпшақ көшпелілерінің тарихи білімін, ауызша тарихи зерттеу дәстүрін білдіретін ұғым ретінде қарауға тырысты.

Тәуелсіздік кезеңінде осы бағытта іргелі зерттеулер жүргізген қазақ этнологиясына байланысты, кең ауқымды, өзекті мәселелерді қозғаған Ақселеу Сейдімбектің «Қазақтың ауызша тарихы» еңбегін айтпасқа болмайды. В.П.Юдин «далалық ауызша тарихнама» деген ұғымды пайдаланған болса, ал осы негізде А.Сейдімбек те шежірелік деректерді зерттеу барысында өзінің шежіре ішіндік зерттеу бағыттарын далалық ауызша тарихнама аясына сыйдырады[4]. Ақаң «Қазақтың ауызша тарихы» атты зерттеу еңбегінде жаңа тұжырымдарға барып «қазақ шежірешілдігін» (шежіресін), шын мәнінде, «Қазақтың ауызша тарихы» деп атауға болады деген тың қорытындыға келеді. Автордың бұл жерде этнология ғылымындағы жаңа пікірді ұсынып отырғанын аңғармау мүмкін емес. Шындығында да, қазақ шежіресі тарихи айналымға адами тұлғаларды нақты енгізетіндіктен және бүкіл шежірелік хикаялар нақты тарихи тұлғалардың ұрпақ жалғастығын бейнелейтіндіктен және мұның өзі әрқашан да ауызша тарих айту жолымен жүзеге асырылатындықтан, мұндай аталмыш ұсынысқа келісуге болады.

Ұлттық тарих айту дәстүрінің негізгі қасиеті қазақтың ұлттық ділі мен рухын қалыптастырды. Мұны Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» атты еңбегінде терең пайымдаған: «...Сонымен бірге ұлттық сананың кейбір ерекшеліктері де қазақ болмысының құпиясы мен өміршең күштерін нұрландыра алады. Қазақтардың рухани әлемі негізінен ауызекі поэзия дәстүрінің ықпалымен қалыптасып отырған. Қазіргінің талай елін қайран қалдыратын осынау байтақ кеңістікті кернеген поэзиялық әлем тек қана сұлулық пен сезімнің шеңберінде шектелмеген. Ол жаңашылдықтың жалынын лаулата да білген. Содан да болар, қазақтың поэзиялық шығармаларында мейлінше терең танымдық қасиеттер бар. Сондықтан да қазақтың дәстүрлі поэзиясы ұдайы философиямен шендесіп жатыр. Қазақ даласында поэзия тек ақын-жыраулардың ғана еншісі болып қоймаған, ол қазақ мәдениетінің барлық тамырына нәр берген. Қазақты этномәдени тұтастық ретінде танып-түсіну үшін халықтың ауызекі сөзінің құдіреті айрықша мәнді» [5, 28 б].
ӘДЕБИЕТ
1. Томпсон П. Голос прошлого. Историки и устная история.-Бишкек, 2004. 84б.

2.Уәлиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961, 1 том. 201 б.

2.Құсайынова М.Ә. Ауызша тарих айту дәстүрінің дамуы хақында // «ХХІ ғасырдағы орта білім беру жүйесі: жайы мен даму көкжиектері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Астана, 2002. 114-119бб.

3. Юдин В.П. Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда. Алматы:Дайк-Пресс,2001.384 с.

4.Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы: зерттеу / Ақселеу Сейдімбек. Астана: Фолиант, 2008. 728 б.

5.Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, 2003. 288 б.




Д. Махат

Астана қ., Қазақстан
ҰЛТ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУДЕ АУЫЗША ТАРИХ ДЕРЕКТЕРІН ПАЙДАЛАНУ: МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
Қазақ халқының дәстүрлі тарихи жады оның шежірелері мен ауыз әдебиетіндегі ақын-жыраулардың толғауларында, киелі аңыздары мен діни дастандарында сақталып бүгінгі күнге жетті. Этнограф-ғалым Ақселеу Сейдімбек: «Қазақтың шежірешілдігін, дәлірек айтсақ, қазақтың тарихшылдығын ұлттық қасиет деуге болады. Бұл, әрине, ерекше жаралғандықтан немесе артта қалғандықтан емес. Қазақ халқының шежірешілдігін, тарихи санасының сергектігімен, ең алдымен, оның ұзақ ғасырлар аясында көшпелі өмір салты болуымен салыстырған жөн» [1, 31 б.] – деп жазады. XX ғасырдың 20-жылдарына дейін көшпелі өмір салтына бағынған қазақ халқы, халықтың тарихи жады міндетін атқарған шежірелер мен аңыздарды, батырлық жырлар мен діни дастандарды көзінің қарашығындай сақтады. Онда өзгелер сезіне бермейтін халықтың рухани әлемі жинақталды. Ол турасында Шоқан Уәлиханов: «Қазақ өзінің көне аңыздары мен сенім-нанымдарын қайран қаларлықтай тазалықта сақтай білген. Одан да өткен ғажабы сол, байтақ даланың әр шалғайындағы, әсіресе, өлең-жырлар еш өзгеріссіз, бір қолдан шыққандай қайталанатынын қайтерсіз. Көшпелі, сауатсыз ордадағы ауызша тараған үлгілердің бір-бірінен қылдай ауытқымайтыны адам айтса нанғысыз қасиет, алайда күмән келтіруге болмайтын шындық» [1, с. 390] десе, ағылшын зерттеушісі Пол Томсон ауызша тарихтың маңызы жөнінде былай дейді: «Ауызша тарих түбегейлі өзгерістердің құралы болмауы мүмкін, алайда бәрі оның қолданылуына байланысты. Соған қарамастан, ауызша тарих тарихтың мәні мен маңызын, сонымен бірге мақсатын да өзгертуі мүмкін» [2] – деп жазады. Қазақ қоғамында кеңестік билік орнағанға дейін ауызша тарих айту дәстүрі білімдік мәнге ие болып, өткен дәуір кезеңдерінен мәлімет беретін топонимикалық, этноәлеуметтік және танымдық (көрнекті тұлғалар мен маңызды оқиғалар туралы) дерек көзі міндетін атқарды. Оның жазба деректерден өзгешелігі сонда – күнделікті өмірдегі болған істі көзімен көрген адамдардың баяндауы.

«Даланың ауызша тарихы» ұғымы бірінші рет Өтеміс қажының еңбегінде кездеседі, ал оның дәстүрлік келбеті – Рашид-ад дин, Мұхамед Хайдар Дулати, Әбілғазы Баһадүр-хан, Қадырғали Жалайыр, Құрбанғали Халид, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Мәжһүр-Жүсіп Көпейұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Әлкей Марғұлан және басқа да түркі-қазақ ғұламалары еңбектерінде жан-жақты көрінген. ХХ ғасырдың басында Қазақстан тарихының очерктері мен оқулықтарын жазған кәсіби тарихшылар – А. Чулошников, А. Рязанов, Б. Герасимов, С. Асфендияров, М. Тынышбаев, Х. Досмұханбетов, Қ. Кемеңгеров, Т. Шонанов және өткен ғасыр ортасында тарих ғылымында өшпес із қалдырған Е. Бекмаханов ауызша тарих деректерін өз зерттеулерінде кеңінен пайдаланды. Е. Бекмаханов «Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында» деп аталатын монографиясында М.Ж. Көпеев, Ә. Диваев және басқалардан жазып алған халық мақал-мәтелдерін және фольклорды маңызды дерек көзі ретінде кеңінен қолданып қана қоймай, ғылыми тұрғыдан деректанулық талдау жасады. Қазақ халқының рухани мәдениетін ғылыми тұрғыдан терең әрі кең ауқымда зерттеген ғалым – Әлкей Марғұлан даланың ауызша тарих айту үлгісін жинастырып, оларды кезеңдерге бөліп көрсетті [3]. Қазақ ғалымдарының 1948 жылы қазақ фольклорының тарихына арналған алғашқы үлкен еңбегі қолжазба күйінде сынға ұшырады. Кітап «зиянды» деп танылып, ғылыми айналымнан алынды. Кеңестік тоталитарлық жүйенің саяси қысымының үдей түсуі салдарынан ХХ ғасырдың 50-ші жылдарының аяғы мен 70 жылдардың басында кеңестік методологияға сәйкес келетін зерттеулерге баса назар аударылып, ұлттық тарихи білімнің даму ерекшеліктерін, қазақ халқының ауызша тарих айту дәстүрін ден қоя зерттеуге мүмкіндік болмады.



ХХ ғасырдың 60-90 жылдары жазушылар Іляс Есенберлиннің «Қаһар», «Алмас қылыш», «Жанталас», «Алтын Орда», Шерхан Мұртазаның «Қызыл жебе», Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран», Сәкен Жүнісовтың «Ақан сері», Софы Сматаевтың «Елім-ай» тарихи романдары жазылып, олқылықтың орынын толықтыруға өз үлестерін қосты. Жоғарыдағы еңбектер қазақ әдебиетінің қоржынын тарихи шығармалармен толықтырып қана қоймай, қазақ тарихының дерегіне айналды. Тарих ғылымы большевиктік партияның насихат құралы ролін атқарып, сол кезеңнің елеулі оқиғаларының жылнамасын жасаумен, таптық-партиялық концепция аясында тарихты біржақты баяндаумен айналысуы қоғамның рухани сұранысын қанағаттандыра алмады және ол тарих сол дәуірде ғана өмір сүріп, одан кейінгі кезеңнің сынына ұшырады. Оған қазіргі тарих ғылымының ахуалы дәлел бола алады. Кеңес билігі кезінде жазылған ресми тарих пен халық жадында сақталған оқиғалар тізбегін салыстырар болсақ, тарихи оқиғалар туралы кеңестік кезеңде жазылған еңбектер мен халықтың жадындағы оқиғалар алшақтығын аңғарамыз. Ауызша тарихқа идеология мен саясаттың ықпал етіп отыратынын да жоққа шығаруға болмайды. Ауызша тарих – деректі зерттеушінің өзі жасауымен ерекшеленеді. Дерек беретін адамды өзі табады, одан алатын жауаптарының сауалдарын өзі құрастырады. Кеңестік кезеңде де ауызша тарих айтушылар болды. Олар үшін маңызды нысан 1941-1945 жылдардағы дүниежүзілік соғыс тақырыбы болатын. 1929-1931 жылдардағы шарулар көтерілісі, 1932 жылғы ашаршылық, қазақ зиялыларын саяси тұрғыдан айыптап қуғындау, аграрлық шаруашылық мәселелері (кәмпеске, отырықшыландыру, ұжымдастыру) партиялық концепцияға сәйкес жазылды, сондықтан аталған мәселелер туралы ресми тарих пен халық жадында сақталған деректер арасында үлкен сәйкессіздік пайда болды.

Ұзақ уақыт бойы тарихнамада жазба деректер маңызды болып келгені белгілі. Мұрағаттардан анықтамалар, есептер, партия шешімдерін, оны іске асыру жолдарын табамыз, ал әр бір тарихи кезеңнің шынайы ахуалынан хабар беретін адамдардың жеке басына, жеке өміріне қатысты деректерді (күнделік, мемуар, автобиография, хат) сирек кездестіреміз. Кеңестік тоталитарлық жүйе қоғамдағы өзгеше ойлайтын адамдармен күрес жүргізді, олардардың жеке өміріне қатысты деректерді жинақтауға мүмкіндік те бермеді. Соңғы жылдары әлемдік гуманитарлық ғылымда әр түрлі әлеуметтік топтардың жеке және ұжымдық естеліктеріне ерекше назар аударылуда. Соның нәтижесінде менталитет тарихы, күнделікті тарихпен байланысты тарихи антропология, тарихи мәдениеттану, интеллектуалды тарих, жаңа биографика, микротарих, т.т. [4] пайда болды.

Ауызша тарих, тарихнамалық және методологиялық тұрғыдан қазіргі қазақ тарихнамасына 1990 жылдардан ене бастады. Алайда ауызша тарих айту оның теориясы мен методологиясы мәселесі біздің елде кенже қалып келеді. Ресей мемлекетінде 1989 жылы Д.П. Урсудың [5] ауызша тарихтың методологиялық мәселелеріне арналған мақаласы жарияланғаннан бергі кезеңде шетел ғалымдарының аудармалары [6], күнделікті өмірге байланысты теориялық жұмыстар батыс еуропалық, ресейлiк зерттеушiлер еңбектері, конференция материалдары мен ғылыми мақалалар [7] жарияланды.

Ауызша тарих айту – дәуір оқиғалары туралы әркімнің жеке танымын, басынан өткізген оқиға туралы түсінігін береді. Сондықтан оның субъективтілігі ескерілуі тиіс. Ауызша тарихты алуда қолданылатын сұхбаттасу әдісі, яғни «тарихи сұхбат» - жекелеген адамдардың өмірде көрген-білген білімдерінің субъективті жиынтығы, объективтіліктің болмауы ауызша деректің бөлінбейтін бөлшегі, оның өзіне тән ерекшелігі болып табылады. Мынаны айта кеткен орынды кеңестік кезеңде жасалған жазба деректердің өзіне де сын көзімен қараған дұрыс, онда мемлекеттік басқару аппаратында отырған белгілі бір топтың мүддесі ескеріліп жасалған деректер де баршылық. Осы кезеңді қамтитын ауызша деректердің бір артықшылығы адамдардың өз тарихын, күнделікті өмірін, менталитетін баяндай отырып тарих ақтаңдақтарының орынын толықтыруға мүмкіндік беретінінде, яғни «тарих теориясының биігінен ... жерге түсу, оның (тарих теориясының) негізі қарапайым адамдар өміріне оралу» [8].

ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңы мен 90-жылдардың басында ауызша тарих айту КСРО-да болған саяси қуғын-сүргін, аштық, еңбекпен түзету лагерлері тарихын зерттеуде қажет бола бастады. Кеңестік жүйе тарихының ақтаңдақ беттерін ашатын деректер жабық болған кезеңде ауызша деректер күйрей бастаған тоталитарлық жүйенің қылмыстарын ашуға, ақиқатты қалпына келтіруге үлес қосты. Аталған кезеңде тарихты білуге, жазуға құлшыныс ерекше болғаны белгілі. Тарихи ақпаратты жинауға кәсіби тарихшылармен қатар басқа да гуманитарлық сала мамандары ерекше белсене кірісті. «Кеңестік тоталитарлық жүйе», «КСРО-дағы еңбекпен түзету лагерлер жүйесі», «саяси қуғын-сүргін» мәселесінің өзі жүйелі зерттеу нысаны бола қоймаған бұл кезеңде мәселенің мақсат-міндеттерін нақты қою, зерттеуді неден бастау керек мұның бәрі бұлыңғыр еді. Жоғарыда айқанымыздай зерттеу нысаны, мақсат-міндеттері айқындалмай тұрғанда жиналған ауызша деректер бүгінгі күні нақты бір мәселені зерттеуде толымсыз болып жататыны бар. Сондықтан ауызша дерек жинағанда, зерттеу нысанының мақсат-міндеттеріне сәйкес, тақырыпты мүмкіндігінше толық ашатындай деректер алуды ойластыру керек.



Ауызша тарих екі адамның зерттеу нысаны етіп алған мәселе жайлы сұхбаттасып әңгімелесуі. Сұхбат - өзіндік ерекшелігі бар, дербес адамның әңгімесі болып табылады. Оны қағаз бетіне немесе арнайы таспаға түсіру арқылы тарихи оқиғаның немесе күнделікті өмір тарихының ауызша тарихи дерегі жасалады. Сұхбат алушы оқиғаны еске түсіру мақсатында нақты, жүйелі сауалдар қойып, әңгімені өрбіте отырып, ұсақ нәрселерге де мән бергені жөн. Сұхбат берушінің көңіл-күйіне мұқият әрі кейбір жан тебіренісіне түсіністікпен қарай отырып, болған оқиғаның ақиқатын іздеуге, сол кезеңге талдау жасауға да мүмкіндік беретін сауалдар қоюға ұмтылуы тиіс. Сұхбат алушы әңгіме барысында өткен тарихи оқиғаны интерпретациялауға, қарапайым адамдардың әлеуметтік тарихын білуге, ділін ұғынуға, ресми тарихта айтылмайтын мәселелерге көз жеткізуге мүмкіндік туатындай сұхбат берушіден күнделікті өмір (медицина, баспана, киім-кишек, азық-түлікпен қамтамасыз етілу, балалар үйіндегі сәбилер өмірі, бір-біріне жазған хаттары, көңіл-күйлері мен отбасы ахуалы) жайлы да сауалдар бергені дұрыс. Сұхбаттың мазмұнды, құнды дерек көзін ала алатындай болуы сұхбат берушіге де байланысты болады. Мысалы: жауапты мемлекеттік қызметте болғандар, мәдени-рухани салада қызмет жасағандар, ғалымдар саяси мәселелер жайлы сөз қозғап, өте құнды, мазмұнды мәселе айтуы мүмкін. Зерттеуші өзі зерттеп отырған кезеңді басынан өткерген әр түрлі әлеуметтік топтағы респонденттерден дерек алуға ұмтылғаны жөн. Мәселен, өткен ғасырдың 20-30 жылдары қазақ қоғамында орын алған оқиғаларды, осы аласапыран кезеңді көзі көрген, қазақ жерінде еңбек еткен, өмір сүрген немесе түрмеде отырған адамдардың берген деректері арасында отбасылық тарихи жинақ (нарратив), ән жанры, фольклор, «тиым салынған әндер», мақал-мәтелдер т.т. болуы мүмкін. Саяси қуғын-сүргінді, ашаршылықты көзі көргендердің айтқандары бір-біріне ұқсас болып келетін кездері жиі болады. Ол қайталаулар осы кезеңнің келбетін ашуға, ашаршылықтың немесе саяси қуғын-сүргіндердің себебі мен билік саясатын айқындауға жол ашады. Мысалы: 1990 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген «О чем не говорили» деген деректі әңгімелер мен очерктер жинағындағы жазушы Жайық Бектұровтың Сәкен Сейфуллиннің жары Гүлбахрам Батырбековадан жазып алған естелігі, осы жинақтағы Виктор Диктің «Карлаг» туралы жазғандары, 1993 жылы «Өнер» баспасынан шыққан «Қызылдар қырғыны» (Құрастырғандар: Захардин Қыстаубаев, Балжан Хабдина) деген кітаптағы ашаршылық туралы естеліктер бірін-бірі толықтыра отырып 1920-1930 жылдардағы ел келбетін көз алдымызға әкеледі.

Ашаршылықтың ауқымы туралы мәселе ерекше назар аударуды талап етеді. «Қызылдар қырғыны» (Құрастырғандар: Захардин Қыстаубаев, Балжан Хабдина) деген кітаптағы ашаршылық туралы естеліктерге назар аударайық. Ақтөбе қаласының тұрғыны А. Ағыбаевтың «Ауыр күн естен кетпейді!» деген естелігінде: «Үш жасымда шешем өліп, жетім қалдым. Жас та болсам өз отбасымыз, тума-туыстарым, ағайын-жекжаттарымыз көрген таршылық, ашаршылық оқиғалары есімде. ... өзімнен жасы үлкен Ақмолдин Сисен, Жолдыбаев Оразалы, Басжанов Махамбетқали ағалардан 1928-1937 жылдар аралығында біз қалай болдық деп көргендерімді анықтап алу үшін әңгімелестім» [9, Б. 10] - деп жазады. А. Ағыбаев өз естелігінде бала кезінде ашаршылықты басынан өткізгені, қорқыныш, құтылу, аға, апаларының тағдыры, өлу себептері, өз тегі, туыстары туралы, өмір сүргендердің тіршілік көзі, жер-су аттары туралы дерек береді. Аталған естелікте: «Қыс өтіп, жазға ілінген адам тышқанға жетіп, тышқан жеп тірі қалды», осы кітаптың 12-19 беттеріндегі Зейтін Ақышевтің «Білсін мұны ұрпақтар» деген естелігінде: «Шұбырып жатқан көппен бірге біз де тарттық Қарағандыға. Жол бойындағы азығымыз – тарының қалғаны. Оған қоса тарғыл жуа, шалғын жуа. Жолдан бұрылып отыра кетіп жуа теріп жейміз. Біраз жүрген соң құстың ұясы көзге түсе бастады. Оларда аппақ болып жатқан бір ұя жұмыртқаны көргенде қуана ұмтыламыз. Жұмыртқасын алған соң, ұясына тұзақ құрып, қаз-үйректің өзінде ұстап алып, бордақыға байлаулы ту қой сойғандай боламыз» - дейді. Бұл күн көрістің әдеттегі түрі, яғни жемістерді, жабайы шөптің тамырын, жәндіктерді теріп жеу т.т. Сондай-ақ осы жылдары күн көрістің ауытқыған (аномальные) түрі, яғни тірі адамды ұстап жеу, өлген адамды жеу жағдайы кездескені туралы деректер хабар береді. Аталған жинақтағы Ғалым Ахмедовтың берген дерегінде: «көрші әйел тауығын іздеп жүріп, әлгі әйелдің қорасының тесігінен қараса, үй иесі әйелдің адам сойып жатқанын көріп, ойбайлап қаша жөнеледі». 1932-1933 жылдардағы ашаршылықты зерттеуде, ауызша деректердің ақиқаттығы туралы мәселе туындайды. Бұл деректердің ерекшелігі тек ашаршылық туралы мәлімет беріп қана қоймай, оның мәнінде аша түседі. Ашаршылық естеліктері – фактілер қоймасы емес, ол сол кезеңді түсінуге мүмкіндік беретін құнды дерек. Кез-келген дерек көзін сыннан өткізген сияқты ауызша деректі де басқа деректермен салыстыра талдап ақиқаттығына көз жеткізу керек. Мұрағат құжаттарымен зерттеу жүргізуге дағдыланған кеңестік кезең тарихын зерттеуші үшін ауызша деректердің ақиқаты кейбір тұстарда күмән туғызуы мүмкін, алайда ауызша деректі айтушы оқиға болған кезеңді еске түсіріп, оған белгілі бір түр береді. Кей жағдайда ең маңызды деген дерек олардың үнсіз қалған немесе ықылассыз, амалсыз айтқан тұстарында жатуы, сөздерінде әдебиеттен, мерзімді басылымдардан естігендері де әсер етіп жатуы мүмкін. Сондықтан отандық және шетелдік тарихи антропологияның тәжірибесіне (тарихи құбылыстың түріне сипаттама, әлем келбеті, стереотиптер мен менталитет) сүйенген дұрыс. Мысалы Францияның «Жаңа тарих ғылымында» ашығып өлуді ұжымдық сезіну (коллективное чувство страха голодной смерти) [10] деген зерттеу аспектісі дәлелденген. Ашаршылық тарихын зерттеуде тарих ғылымын (тарихи-салыстырмалы, тарихи-типологиялық, тарихи-психологиялық және басқа) зерттеу методикасын біліп қою жеткіліксіз, этнография, социология ғылымдардың зерттеу методикасын игеру маңызды.

Сұхбат алушы сұрақ қойғанда өте мұқият болуы тиіс, тақырыпты зерттеуде дерек берушіге деген құрмет, оның айтқандары зерттеушінің көзқарасымен қарама-қайшы болса да ықыласпен ден қоя тыңдау қажет. Ауызша деректерді жинау ізденушінің үлкен дайындығын қажет етеді, зерттеу нысанына қатысты тарихи еңбектерді оқумен қатар, методикалық және этикалық дайындығы болуы тиіс. Қоятын сауалдарын түсінікті етіп алдын-ала дайындап алғаны дұрыс. Сценариден ауытқып кетуге тура келетін жағдай да болуы мүмкін, оған да зерттеуші дайын болуы тиіс. Сауал алатын орын қолайлы жерден (ақпарат берушінің үйі немесе ауласы) белгіленуі және сұхбат алатын адамның әр сөзі салмақты, сенімді алынатын ақпараттың маңыздылығына көз жететіндей болуы керек. Адамның көңіл-күйі де басты назарда болғаны жөн. Ақпарат беруші ашуланып, жылап, біржақты жауап бере бастаса сауал алуды тоқтатып, келесі күнге немесе басқа бір бос уақытқа ауыстырған жөн. Сауалды бір, бір жарым сағаттан асырмаған дұрыс. Әңгіменің қызығына елтіп, жасы ұлғайған адам шаршағанын байқамауы, артынан қан қысымы көтеріліп немесе жүрегі ауырып қалуы ықтимал.

Ауызша тарихты дерек көзі ретінде сақтаудың да өзіндік ерекшелігі бар. Әр аудиокасета нөмірленіп, тақырыбы жазылып, мүмкіндік болса сандық түрге түсіріп алған жөн. Аудиожазбаны қағазға түсіргенде ондағы тыныс белгілер, көңіл-күй ескерілуі тиіс.

Бір мақаланың көлемінде ауызша тарих айтудың кейбір мүмкін болған методологиялық мәселелеріне тоқталдық. Тарихшының міндеті – ұлт тарихына қатысты ауызша деректерді талдап қоюмен шектелмек емес, ұлттың бай тарихына қатысты жазба деректерін халықтың тарихи жадында сақталған деректермен байытып, қазақ тарихының ақтаңдақ беттерін шынайы тарихи тұжырыммен толықтыру, тарих сабақтарынан тағылым алу болып табылады



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   42




©dereksiz.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет