1 нче сыйныф. Әзерлек чоры



бет5/9
Дата17.07.2016
өлшемі1.53 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Искәртмәле диктант.
Җөмләләрне нинди? соравына җавап булган сүзләр өстәп тулыландырырга.
Тактага түбәндәге сүзләр язылган була.
Туган, тәмле, моңлы, таныш, матур- матур, туган.
Челтер-челтер чишмә ага …
Челтер-челтер чишмә ага. Авылда туып-үсеп, читтә яшәгән Кеше һәрвакыт … җирен искә төшерә. Кушучлап суын эчкән, бала чактан ук урнашкан … чишмәсен күз алдына китерә. Аны … җиренә челтерәп аккан шул чишмәләр тарта.

Һәр авылның үз чишмәсе бар. Кешеләр чишмәләренә … исемнәр биргәннәр. (51 сүз.)


(Касыйм Тәхау.)
Ишетмә диктант.
Капма-каршы мәгънәле сүзләрне табып язарга.
Өстәл биек, ә урындык (нинди?).

Күмер кара, ә шикәр (нинди?)

Суган ачы, ә алма (нинди?)

Көн якты, ә төн (нинди?)

Җәй көне көн җылы, ә кыш көне (нинди?)

Боз каты, ә кар (нинди?)

Диңгез зур, ә күл (нинди?) (38 сүз.)
Хәтер диктанты.
Омонимнарны табып, асларына сызарга, мәгънәләрен аңлатырга.
Фәридә бара суга,

Галәви кирпеч суга.

Миңлекәй печән чаба,

Сәлим авылга чаба.

Әхмәди утын яра.

Хөршидә бәйли яра. (18 сүз.)


(Әхмәт Исхак.)
Тамыр һәм кушымча.
Иҗади диктант.
Бирелгән сүзләргә тамырдаш сүзләр уйлап язарга һәм берәр җөмлә төзергә.


  1. Батыр (батырлык, батырларча, батыраю, батырлану).

  2. Эш (эшче, эшли, эшле, эшләү).

  3. Күз (күзлек, күзәтү, күзле, күзчән).

  4. Таш (ташчы, ташлык).

  5. Баш (башлык, башлы, башчы).

  6. Агач (агачлык, агачлы).

  7. Көтү (көтүче, көтүлек).

  8. Бас (баскыч, басма).

  9. Дус (дуслашу, дуслык).

  10. Як (якташ).

  11. Ач (ачлык, ачылу).

  12. Исән (исәнлек).

  13. Көрәш (көрәшче, көрәшү).

  14. Каен (каенлык).

  15. Бер (берәү, бердәмлек).

  16. Оч (очучы, очкыч).


Хәтер диктанты.
Сүзләрдәге калын кушымчаларның асларына – бер, нечкә кушымчаларга ике сызык сызарга.
Укырга һич иренмәс,

Начар юлларга кермәс;

Ялкау балалар кебек,

Үзен уенга бирмәс…


Шәфкать итәр кечегә,

Юл куяр зур кешегә;

Моның кебек Баланы

Яратмас Кеше нигә?! (25 сүз.)


(Мәҗит Гафури.)
Сайланма диатант.
Ясагыч һәм төрләндергеч кушымчалары булган сүзләрне сайлап, ике төркемгә аерып язарга.
Яшеллек яме.
Безнең бөтен тирә-ягыбызны яшеллек бизи. Гөрләп торган урманнарга, котырып үлән үскән болыннарга ни җитә!

Бик матур ул яшеллек дигән нәрсә! Кайда гына яшәсәк тә, тирә-юнебезне яшеллек белән бизәргә тырышабыз. Агачлар утыртабыз,чәчәкләр үстерәбез. Без яшеллекне матур булганга күрә генә хөрмәт итмибез. Ул җир йөзендәге барлык тереклекнең, кешкләрнең төп яшәү чыганагы. Яшел үсемлекләр җан ияләренә яшәү өчен кирәкбулган кояш нурларындагы энергиядән файдаланырга мөмкинлек бирә. (63 сүз.)


(Атилла Расих буенча.)
Контроль диктант.
Карлар ява.
Тышта ап-ак кар ява. Агач ботакларына мамыктай йомшак бәс куна. Бакча аеруча матур, ямьләнеп киткән. Володяга бу күренеш бик ошый. Ул чанасын алып урамга чыга. Алар, күрше малайлары белән бергәләп, бакча артындагы куаклыкта туйганчы уйнадылар. Йомшак карны тәгәрәтеп шар ясадылар. Ап-ак шар тәгәрәгән саен калыная, зурая бара. Балалар куаналар. Алар кардан ак аю, Кар бабай ясадылар. Аннан соң үзләре, читтән карап, рәхәтләнеп көлешәләр. (63 сүз.)
(Г. Бакир буенча.)
Кушма һәм парлы сүзләрнең дөрес язылышы.
Сүзлек диктант.
Кош-корт, бала-чага, хатын-кыз, иксез-чиксез, исәнлек-саулык, көн-төн, җиләк-җимеш, һәркайда, төнбоек, аккош, ташкүмер, җир-су, өс-баш, көнчыгыш, көнбатыш, төньяк, көньяк, өчпочмак, оекбаш, энә-җеп, каз-үрдәк, озынборын, чебен-черки, радиолампа, ара-тирә, ташбака, планетаара, билбау, кулъяулык, карабодай, башкала, карт-коры, аллы-гөлле. (33 сүз.)
Иҗади диктант.
1. Бирелгән сүзләрдән парлы сүләр уйлап язарга.
көн - … савыт - …

ата - … җиләк - …

хатын - … үрле - …

өс - … аш - …

исәнлек - … сирәк …

ала - … ипи - …

мал - … чыбык - …

хат - … аз - …


2. Кушма сүзләрне дөрес итеп тутырып язарга.
Һич, таш, кем, күмер, бодай,көн, кара, чыгыш, тугыз, баш, ун, кала, һәр, як, төн, вакыт.
3.Бирелгән сүзләр янына кушма сүзләр табып язарга.
Кояш бату ягы - … .

Борын яулыгы - … .

Баш шәһәр - … .

Таш кебек каты күмер - … .

Кояш чыгу ягы - … .
Контроль диктантлар.
Көнчыгыш көзе.
Көнчыгышта көзнең иң матур чагы. Агачларның кызгылт-сары яфраклары җилдә селкенә. Күк йөзе зәп-зәңгәр. Диңгез тын. Анда-санда яткан балыкчы көймәләре диңгез күкрәгендә әкрен генә тирбәләләр. Әрле-бирле очкан акчарлаклар балыкчыларны үзләре белән чакыралар.

Ара-тирә очлы башлы янар таулар күренеп китә. Зәңгәрсу пәрдәгә төренгән офыктагы бу сопкалар күренер-күренмәс кенә утыралар.

Дулкын-дулкын булып, берсе өстенә икенчесе үрмәләгнсопка итәӨкләре алтын-көмеш белән чигелгән сыман булып күренәләр. (61 сүз.)

(Идрис Туктар буенча.)
Урманның дусы.
Табигатьнең иң гүзәл почмагы – урманнар. Елның кайсы гына вакыты булмасын, урман безне үзенә тарта. Ләкин урманнарны сакларга кирәк. Урманның дусы агачларны сындырмый, яфракларны һәм чәчәкләрне өзми. Ул кош ояларың туздырмый. Кошлар урманнарны корткычлардан саклыйлар. Корткычлар агач кайрысын бозалар, яфракларны тишәләр.

Урман дусы урманда ут якмый, янгын чыгармый. (47 сүз.)


(«Сабантуй» газетасыннан)
Искәрмә: корткычлар, кайры сүзләре искәртелә.
Биремнәр.


  1. Парлы сүзләрне тулысынча язарга:

- яфрак, … -бөкре, сап - … , … - чага.




  1. 4 нче җөмләдәге сүзләрнең калын кушымчалары асларына сызарга.




  1. Эш тамырыннан ясалган сүзләр уйлап язарга.


Сүз төркемнәре.
Исем.
Грамматик биремле диктант.
1. Күплектә килгән исемнәрненең асларына сызарга.
Мин Масрада кышны үткәрдем. Кояш карап, көннәрнең күңелен йомшартып, аны җылытып, өстенә ябынган ак юрганнарын чылатып, гөрләвекләрен агыза башлады. Тау башлары ачылып, кар астыннан чыккан урыннар яшелләнә, ташулар ага, чит җирләрдән килгән сыерчыклар сайрый, күгәрченнәр гөрли, кыш буена боегып яткан чыпчыклар да чүкелдәшә башладылар. (47 сүз.)
(Галиәскар Камал. Масра авылында яз башы.)
Искәрмә. Өтерләр искәртелә.
2. Урман сүзенә сораулар куеп, күчереп язарга.
Кыш көне урманда.
Без кыш көне урманга бардык. Урман ак карга төренгән. Урманда һава саф. Каеннар, наратлар ап-ак карга чумганнар. Кыш көне урманның үзенә бертөрле яме бар. Урманнан һич кайтасы килми. Без кышкы урманны бик яратабыз. (34 сүз.)

Контроль диктант.
Кар яуган.
Иртән уянып тәрәзәгә карадым. Урамда ябалак кар ява. Безгә ак сакаллы кыш бабай килгән. Бөтен җиргә карлар яудырган. Елгаларда калын боздан күперләр салган. Үзе ишек төбендә качып көтеп тора.

Мин урамга чыктым. Бер тузан юк, саф һава. Шул арада кыш бабай битне чеметеп алды. Ләкин мин аңа үпкәләмәдем, аның бөтен эше шул бит. (53 сүз.)


(Мәгариф.2000 ел, 11 номер.)
Биремнәр. 1. Сүзләрне килешләр белән төрләндереп язарга.
1 вариант 2 вариант
тәрәзә урман
2. Икенче җөмләдә баш кисәкләрне табып астына сызарга.
Кычытканның файдасы.
Кычытканда витамин бик күп. Кешеләр кычытканнан шулпа пешерәләр. Кычытканны, кар эремәсен өчен, кар өстенә җәяләр. Кычытканны тавыкларга турап ашатсаң, алар йомырканы күбрәк сала.

Кычытканны чапкач, без анны учмаларга бәйләдек. Ул учмаларны ферманың чормасына киптерергә элдек. Алар анда җилләп киптеләр. Кипкән кычытканны кыш көне хайваннарга ашаттык.

Кычыткан ул шундый файдалы үсемлек. (50 сүз.)
(Атилла Расих буенча.)
Бирем. Кычыткан сүзенең килешләрен билгеләргә.
Сыйфат.
Сүзлек диктант.
Иксез-чиксез, ирекле-ирексез, аклы-каралы, аксыл-сары, саргылт-көрән, үзсүзле, күзачкысыз, мәгънәле, мәхәббәтле, намуслы, тиңдәшсез, ак, кара, яшел, сары, зур, кечкенә, түгәрәк, серле, моңсу, ямьле, көчле, яңгырлы, тозлы, татлы.
Күрмә диктант.
Бирем. Исемнәрне үзләре бәйләнгән сыйфатлар белән күчереп язырга.
Сандугач.
Ямьле язны котлап,

Зур бакчада

Ак чәчәкләр аткан алмагач.

Алмагачның нечкә ботагында

Кагына-кагына сайрый сандугач.
Нәфис тавышы белән тойгыларның

Иң нәзек кылларын чиртә ул,-

Бәйрәм кебек якты яз иртәсен

Чиксез сөеп тәбрик итә ул.


Чут-чут итеп,

Баскан ботак очын

Тибрәп-тибрәп алган чагында

Таң калдыргыч матур тавышлары

Күңеллерәк яңгырый тагын да.
Үзе кебек дәртле тойгыларның

Иң нәзек кылларын чиртә ул,-

Бәйрәм кебек якты яз иртәсен

Сөеп шулай тәбрик итә ул. (67 сүз.)


(Әнәс Кари.)
Стилистик биремле диктант.
1. Сыйфатларга антонимнар табып, җөмләләр төзеп язарга.
Тирән (сай), куркак (батыр, кыю), зур (кечкенә), туры (кәкре), шат (күңелсез), ямьсез (матур), усал (юаш).
2. Бирелгән сыйфатларны синонимнары белән алмаштырып язарга.
Төз, зирәк, саф, тынгысыз, атаклы, гүзәл, нәфис, зур.
Файдалану өчен сыйфатлар:
күренекле, ямьле, керсез, туры, зиһенле, олы, матур, тиктормас,олы.
3. Түбәндәге исемнәргә сыйфатлар табып яз.
Суган, кәбестә, карбыз, шалкан, бәрәңге, кишер, кыяр, помидор;
Кыш, җәй, көз, яз;
Җил, яңгыр, буран, кояш, болыт.
4. Сыйфатлар өстәп, текстны яз.
… яз килде. Җир өсте … үлән белән түшәлде. … , … , … , күбәләкләр уйнаклап очалар. … сыерчыклар, … сандугачлар, … кәккүкләр сайрашалар.
(Әмирхан Еники буенча.)
Контроль диктантлар.
1. Мин яр буйлап ак сарафанлы кыз баланың чабып килүен күрәм. Аның сап-сары чәчләре җилкәсенә таралып төшкән. Кызның күзләре зур, соры.

Зәп-зәңгәр диңгез киңлекләре буйлап ике бала китеп бара. Мин шул кояшлы ярга карыйм. Алар өстеннән ачык диңгезгә акчарлаклар оча. Көчле канатлары кошларны еракка-еракка, ә, бәлкем, чит ярга алып китәр. Шундый тату, бәхетле балаларның шатлыклы көлүләрен кошлар шунда җиткерә алса иде. (60 сүз.)


(Р. Имаметдинова беунча.)
2. Бакчачы бабай Чулпанга түм-түгәрәк, кып-кызыл бер алма бирде. Ул алма шулкадәр зур, шулкадәр матур, шулкадәр тәмле һәм шулкадәр хуш исле идее.

Кыз моңсу күзләре белән озак итеп алмага карап торды. Ләкин ул кызыл алманы ашарга ашыкмады. Чулпан кулындагы алманы иң якын иптәшләре белән бүлешеп ашады. Алар алманың вак төшләрен мәтәп бакчасына якынырак бер җиргә утырттылар.

Күп тә үтмәс, ул орлыклардан тагын да тәмлерәк алмалар үсәр. (66 сүз.)
(Идрис Туктар буенча.)
Сыйфат дәрәҗәләре.
Аңлатмалы диктант.
1. Бу урманда юан һәм озын агачлар бик күп. 2. Ясалма җылылык безнең авыл хуҗалыгына күбрәк файда китерәчәк. 3. Бу аланда ап-ак чәчәкләр, кып-кызыл җир җиләкләре бизәп тора. 4. Хлорофилл бөртекләре яшел төстә була, шуңа күрә яфраклар ямь-яшел булып күренәләр. 5. Кайдандыр җил чыгып. Аксыл болытларны куып алып китте. 6. Төньяктан салкынча җил исте. 7. Урман артыннан күгелҗем кара болыт күтәрелде.
Сан.
Аңлатмалы диктант.
1. Туган телебез – татар теле.
Татар теле … Тугач та иң газиз кешеңнән ишетә башлаган, күп гасырлык тарихы булган, Тукайлар нигез салган, 7 миллион халык сөйләшкән, дөньдагы иң дәрәҗәле 14 тел исәбенә кергән, чит илләрдә дә өйрәнелә торган, утларга-суларга салсалар да, чукындырсалар да, ассалар-киссәләр дә исән калган, иң-иң авыр кимсетүләргә дә түзгән, сынмаган-сыгылмаган, баш имәгән горур татар теле! (56 сүз.)
Саннарның сүз белән дөрес язылышын аңлатырга.
2. Грамматик биремле диктант.
Саннарны сүз белән язарга.
Сугышчан дуслар 1945 нче елның 3 нче ноябрендә соңгы мәртәбә партия җыелышына өчәүләп килделәр.

Менә шунда алар ел саен икешәр мәртәбә - 2 нче майда һәм 3 нче ноябрьда очрашырга сүз куештылар.

Шуңа күрә алар һәр елны Мәскәнең Зур театры алдында көндезге сәгать 12 дә очрашалар. Аларның берсе – курку белмәс татар кызы Мәгүбә Сыртланова. (48 сүз.)
(Ләбибә Ихсанова буенча.)
Фигыль.
Ирекле диктант.
Ана йөрәге.
Сәлимә әби белән Зөфәр мәктәп бакчасына керделәр. Аларны бирегә Белоруссиянең Яңа авыл укучылары чакырган иде. Бакчада чәчәкләр арасына һәйкәл куелган. Монда Сәлимә әбинең геройларча һәлак булган улы Газиз күмелгән. Сәлимә әбинең йөрәге «жуу» итте. Ул кинәт туктап калды һәм күкрәген тотты. Аның аяк буыннары хәлсезләнде. Аларны зурлап каршы алган мәктәп директоры әбинең хәлен бик тиз аңлады. Ул аңа утырырга урын күрсәтте. Шул арада Зөфәр дә бакча мәйданындагы мәгърур һәйкәлне күреп алды һәм шунда ашыкты.

Бер белорус укучысы китергән чишмә суын эчкәч кенә, Сәлимә әбигә хәл кереп китте. Ул акрын гына башын югары күтәрде һәм улы Газиз янына атлады. (97 сүз.)


(Абдулла Әхмәт буенча.)
Искәртмәле диктант.
1. Фигыльләрне берлек һәм күплек саннарда куеп язарга.
Авылда яз.
Менә кыш та үтеп китте. Салкын көннәр, ачы бураннар күптән бетте инде. Кояш ешрак карый. Көннәр җылыта. Яңгырлар ява башлады. Күмәк хуҗалык эшчәннәре язгы эшләрне башлап җибәрделәр. Алар мул уңыш алу өчен көрәшә.

Ә мәктәп укучылары тырышып укыйлар. Дәресләр беткәч тә тырышып эшли алар: йорт тирәләрен җыештыралар, сыерчык оялары ясыйлар, яңа җырлар өйрәнәләр. Мәрьям белән Әгъләм кебек оста биючеләр дә бар. (61 сүз.)


Искәрмә. Мәрьям, Әгъләм сүзләрен тактага язып куярга.
2. Фигыльләрне табып, төркемчәләрен билгеләгез.
Көзге күл.
Күлнең тирә-ягы җәй буенча шулай җанлы, күңелле булып торса да, көз якынлашып, салкын җилләр исә башлау белән, күл бу җанлылыгын югалта, әллә нинди моңсу бер хәлгә керә;кыр үрдәкләре һәм башка кошлар, өер-өер булып, җылы якка китәләр. Кояш нуры астында ялтырап, күл өстен боҗраландырып уйный торган балыклар да, сикерүләреннән туктап, аска төшәләр. (52 чүз.)
(Мәҗит Гафуридан.)
Сайланма диктант.
1. Нишли? Нишләде? Нишләр? сорауларына җавап булган фигыльләрне генә сайлап язарга.
Кырда тиздән тракторлар гөрелдәр. Артларыннан бик җитди төс белән кара каргалар калмый йөрерләр. Анда май коңгызлары кортын чүпләрләр.

Нинди бердәм үзләре! Хәттә ояларын да бер тирәгәрәк ясыйлар. Оялары без яши торган җирләрдә була. Бакча һәм урам агачларында. Безнең дус күргәнлекне беләләр.

Бу шатлыкка тагын бер куаныч өстәлде. Кара каргалар белән бер үк тирәдә күңелле сабан тургайлары күренде. Алар туган якларын сагынып кайтканнар. Язның күген, киң кырын сагынганнар. (67 сүз.)
(Гарәфи Хәсановтан.)
2 .Фигыльләрне генә сайлап, аларны күплек санда куеп, парлап язярга.
Менә бер заман көртлекләр генә түгел, тукраннар да язны тойды: томшыклары белән барабан кагарга тотынды. Урман түреннән бүтән тукраннар җавап бирә торды.

Яз-матурны агачлар да сизде. Күләгә яктан шактый тар, кояшлы яктан шактый киң булып, урман тирәләре ачылды. Чөнки язгы кояш, яктыртып кына калмыйча, җылытып та куйды. Җылы нурлар, һәр агач кәүсәсеннән чагылып, төп тирәләрен эретте. Киң бүрәнкәләр ясалды. Былтыргы үләннәр күренде.

Кызыл таллар бөреләрен ачты. Зур соры бөреләр, үз өсләреннән кысан кабыкларын ташлап, иркенәеп, йонлачланып калды. (76 сүз.)
(Гарәфи Хәсәновтан)
Үткән заман хикәя фигыль.
1. Шигырьне укы. Калын хәрефләр белән бирелгән фигыльләрне үткән заманга әйләндереп, шигырьне үзгәртеп, күчереп яз.
Минем бакчам.
Ишек алды түрендә

Нәни бакча үстерәм;

Иртә торгач, шатланып,

Шул бакчага йөгерәм.


Берсеннән-берсе матур

Чәчәк ата гөлләрем,

Алар белән күңелле

Үтә минем көннәрем.


Гөлләрем дә гөлләрем!

Ямь-яшел түтәлләрем.

Җәйнең ямьле көннәрен

Әрәмгә үткәрдем. (35 сүз.)


(Әминә Бикчәнтәева.)
2. Эләгәсе эләккән.
Вак-вак яңгырлар сибәм –

Әйтерсең лә иләктән.

Йөгерешеп кайтабыз без

Дүрт – биш алай җиләктән.


Салкын тамчылар тәгәрәп

Керәләр дә муеннан,

Җып-җылы булып җылынып

Тәгәриләр куеннан.


Өстебездә коры бер җеп

Бөртеге дә калмады,

Күлмәк-ыштан сыгып-сыгып,

Сыгып-сыгып алмалы.


Инде нигә коймый шунда

Иләк түгел, чиләктән –

Ашыкмыйча атлыйбыз без:

Эләгәсе эләккән. (50 сүз.)


(Шәүкәт Галлиев буенча.)
1) Шигырьне укы.
2) Фигыльләрне сайлап яз, аларның заман һәм санын билгелә.
Боерык фигыль.
1. Укы.
Күмәч пешерүчеләр җыры.
Күмәчнең йөзе килсә,

Бөркелеп хуш исе килсә,

Нечкәрә күңелебез:

Сөенәбез, көләбез –

Бик сабый күңелле без.

Күмәч пешерүчеләр без!


Пешерәбез йөземлесен,

Мәклесен һәм мәксезен,

Түгәрәген, сырлысын …

Табыныгыз мул булсын!


Әйдә, кайчак он кунсын,

Кулларда камыр булсын!

Тик эшебез уңганнарның

Хезмәте чаклы булсын,

Күзләрдә чаткы булсын,

Йөзебез якты булсын!


Эшебез, ай-яй, тыгын,

Сөйләшмибез артыгын,

Кабарт, из, бас тизрәк!

Әвәлә, сал тизрәк!

Күмәч кирәк! Күмәч кирәк!
(Равил Файзуллин.)
2. Боерык фигыльләрне тап, аларны берлектә һәм күплектә яз.
Киләчәк заман хикәя фигыль.
Киләчәк заман хикәя фигыльләрнең санын, затын, барлык-юклык формасын билгеләргә.


  1. Карап торып тук булмассың.

  2. Эш сөйсәң, ил сөяр.

  3. Эше ачы булса, ашы тәмле булыр.

  4. Эшкә мавыккан кешенең эче пошмас.

  5. Эшләгән үлмәс, эшләмәгән көн күрмәс.

  6. Эшләп ашасаң,тәмле булыр.

  7. Эшләгән ашар, эшләмәгән башын кашыр.

  8. Ялкаулык ачтан үтерер, тырышлык бәхет китерер.

  9. Эшле килер – эш арттырыр,

Эшсез килер – калдырыр.

10. Киеменә карап каршы алырлар, акылына карап озатырлар.

11. Яхшы юлыннан барсаң, яхшы булырсың.

12. Кунак кыстамый булмас, хуҗа кыстамый булмас.

13.Яхшыга ияр, яманны тибәр.

14. Әдәпле кунак китәр вакытын үзе белер.


Ирекле диктант.
Фигыльләрне киләчәк заман хикәя фигыльләргә әйләндереп язарга.


  1. Бала (йоклый, уйный, сикерә).

  2. Укучы (яза, укый, саный, эшли).

  3. Кош (оча, чүпли, сикерә, утыра).

  4. Машина (туктый, бара, кычкырта).

  5. Үрдәк (йөзә, чума, ашый, оча).


Контроль диктантлар.
Кыр казы.
Беркөнне мин Аккүлгә киттем. Тын гына яткан көзге кебек күл өстенә, кояш нуры төшү сәбәпле, ялтырап торган юл салынган. Күлнең бер як читендәрәк кыр казлары әрле-бирле йөриләр.

Камышларны ике якка аерып, суга кердем. Анда, сыңар канаты белән талпынып, бер кыр казы очарга маташа, ләкин булдыра алмый, туктый. Мин анны җиңел генә тотып алдым да өйгә алып кайттым. Кыр казын шунда ук йорт кошлары өчен ясалган ояга яптым. Табакка су белән икмәк салып, кадерле кунагымның алдына куйдым. (76 сүз.)


(Мәҗит Гафури буенча.)
.Биремнәр.


  1. Түбәндәге фигыльләргә мәгънәдәш фигыльләр табып яз.


1 вариант 2 вариант
шатлана - … борчыла - …

туңа - … кычкыра - …


  1. Җөмләнең баш һәм иярчен кисәкләрен билгелә.


Күктә алсу кояш көлә.


  1. Бирелгән фигыльләрне боерык фигыль формасында язарга.


1 вариант 2 вариант
йөзә, чаба, тоя куя, яза, чигә
Һәйкәл янында.
Мәктәп каршында яшел рәшәткә белән әйләндереп алынган бакча бар. Аның уртасында ак обелиск. Алтын хәрефләр белән анда бик күп исем-фамилияләр язылган. Ул Бөек Ватан сугышында һәлак булган батырлар истәлегенә куелган. Безнең бабай да сугышта һәлак булган. Аның да исеме бар.

Без, башларыбызны иеп, бераз тын тордык. Обелиск янына бик күп чәчәк бәйләмнәре куйдык. (53 сүз.)


(Мәдинә Маликовадан.)
Биремнәр.


  1. Җөмләне сүз төркемнәре һәм җөмлә кисәкләре ягыннан тикшерергә.


Кояш алтын нурларын җиргә сибә.


  1. Текстагы фигыльләрнең заманнарын билгеләргә.


3. 1 вариант 2 вариант

Боерык фигыльгә Киләчәк заман хикәя фигыльгә

2 мисал язарга. 2 мисал язарга.
Кисәкчәләр.
Контроль күчереп язу.
Ләлә.
Безнең Ләлә матур кыз,

Бик оста ул телгә (дә).

Бер гадәте бар ләкин

Ошамыйдыр кемгә (дә).


Өй (дә) көн-төн мактана:

Мин зур инде, үстем, ди.

Зур гына (да) түгел мин

Җитми миңа һичкем, ди.


Дөрес, Ләлә зур кыз ул,

Үсә күзгә күренеп,

Булган инде чәче (дә)

Тасма куеп үрерлек.


Ләкин юлга чыктымы,

Авыз-борын салына.

Бик арыган, имеш, ул,

Күтәреп бар аз гына.


Яз җиткәч (тә) сәбәп бар,

Көз җиткәч (тә) җавап бар:

Язын – җепшек, көз – пычрак,

Бата, имеш, аяклар …


Бик кечкенә түгел бит,

Инде үскән Ләлә ул.

Картайганчы күтәртеп

Йөртер микән әллә ул?! (77 сүз.)



(Зыя мансур.)
Һаҗирә апа.
Ә менә минем апа

Конфет – прәнник сата.

Ул эшләгән кибет (тә)

Бар ак күмәч (тә), сөт (тә).

Әйбер ала күп кеше –

Олысы һәм кечесе.

Һәммәсе мактап китә,

Апамны хөрмәт итә. (27 сүз.)


(МөхәммәтСадри.)
Урын-вакыт килеше кушымчалары астына – бер, кисәкчәләргә ике сызык сызарга. Да-дә, та-тә ләрне җәядән чыгарып, аерым яки сүзгә кушып язарга.
Искәртмәле диктант.
Урманнарны саклагыз!
(Кисәкчәләрнең астына сыз.)
Кешеләргә иген үстерүдә булышкан өчен кадерле ул урман. Илгә муллык, табигатькә гүзәллек биргәне, күңелләргә хозурлык өстәгәне өчен дә яратабыз без аны.

Агачлар басуларны салкын һәм коры җилләрдән саклыйлар, җиргә дым тупларга ярдәм итәләр. Су белән җил эрозиясенә каршы да көрәшәләр алар. Иген кырларын урап ала торган полосаларның да файдасы әйтеп бетергесез.

Урмансыз як сайрар кошларга да бик ярлы була бит әле ул. Ә без һәр язның сандугачлар белән килүен яратабыз. Шуңа күрә урманнарны саклагыз! (76 сүз.)
(Натуралист язмаларыннан.)
Контроль диктант.
Безнең песи.
Кайбер гадәтсез песиләр гел эзләнеп кенә йөриләр. Алар ачык калган ашамлыкны чәлдерергә генә торалар. Кеше күрмәгәндә, ашка да борын тыгарга өлгерәләр.

Безнең Мияубикә бер әйбергә дә тими. Ул Кеше ашаганны да карап тормый. Ашыйсы килгәч тә, савыты янына килә. Мияубикә үзенә ашарга салганны сабыр гына көтеп утыра. Ашап туйгач та, битен юа башлый. (50 сүз.)


(Сафа Сабиров буенча.)
Бирем.
Кисәкчәләрнең астына сызарга.
Сүзтезмә.
Аңлатмалы диктант.
Безнең Муса.
Муса спорт ярата иде. Һәр көн иртән гимнастика ясый. Ял көннәрендә көймәдә йөри. Аның янына бик күп дуслары килә. Мусса аларга үзенең шигырьләрен укый, алар хор белән бик матур җырлар җырлыйлар.

Сугыш башлангач, Муса сугышка китә. Ул сугышта бик каты яралана һәм фашистларга әсирлеккә эләгә.

Муса Җәлилне фашистлар үтерделәр. Ләкин аның ялкынлы шигырьләре озак еллар буена яңгырап торачак. (60 сүз.)
(Шагырьнең сеңлесе Хәдичә Җәлилова истәлекләреннән.)


Каталог: libr
libr -> Оқулық Павлодар єож 372. 881. 151. 212. 2(075) бкк 81. 2 Ќаз т 87
libr -> Экономикалық АҚпараттық ЖҮйелердегі жаңа технологиялар
libr -> Статья пос­вя­ще­на рас­че­ту ста­ти­чес­ки не­оп­ре­де­лен­но­го плос­ко­го эле­мен­та, рав­но­мер­но за­гру­же­нно­го рас­пре­де­лен­ной наг­руз­кой ин­тен­сив­ностью по вер­но­му по­ясу, ме­то­дом в фун­кци­ях пе­ре­ме­ще­ний
libr -> Яковлев, А. Табиғат – ел байлығы / А. Яковлев // Орталық Қазақстан. – 2007. – 23 қаңтар (№12)
libr -> Ғылыми кітапхана Ақпараттық-библиографиялық бөлім «Ақ Жайықтың Хамзасы»
libr -> Ғылыми кітапхана Ақпараттық-библиографиялық бөлім
libr -> Қарқаралы орманының қорғалуына 125 жыл [Текст] / С. Т. Тохметов // Гүлстан. 2009. №4. С. 40-45 б.
libr -> Жанысбай С. Арқаның омырауында алқасындай / Сүйіндік Жанысбай // Орталық Қазақстан. – 2003. – 14 тамыз. –
libr -> «Есеп және аудит» мамандығы студенттеріне арналған оқу-әдістемелік құрал


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©dereksiz.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет