Тақырыбы: жобалаудың теориялық негіздері



Pdf көрінісі
бет1/12
Дата07.04.2022
өлшемі0.51 Mb.
#456614
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
Рахымбек Б Тапсырма 2. Реферат



Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті 
Педагогикалық факультеті 
Мектепке дейінгі ұйымдардағы жобалау қызметі 
пәні бойынша
 
Тақырыбы: 
ЖОБАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 
Орындаған: Рахымбек Б 
Тобы: ДОиВ-32(3)д 
Тексерген: Манашова Г.Н. 
Қарағанды 2021 
 
 
 
 



МАЗМҰНЫ 
 
 
І. ЖОБАЛАУДЫҢ ЖАЛПЫ НЕГІЗДЕРІ
 

1. Қоғамдық - әлеуметтік қайта құрулар жағдайында жобалаудың пайда 
болуы мен дамуы. 
 

2. Жобалаудың теориялық негіздері. 
17 
3. Жобалаудың мәдени – инновациялық сипаты. 
27 
4. Әлеуметтік жобалау. 
37 
5. Жобалаудың адам ресурстарын дамытуда алатын орны. 
45 
Әдебиеттер тізімі 
57 



І. ЖОБАЛАУДЫҢ ЖАЛПЫ НЕГІЗДЕРІ 
1.Қоғамдық - әлеуметтік қайта құрулар жағдайында жобалаудың 
пайда болуы мен дамуы. 
 
ХХ ғасырдың екінші жартысында интеллектуалдық әрекеттерді 
ұйымдастыру теориясымен қатар олардың жобалау бағдарламаларын 
құрастыруды жүзеге асырыла бастады және оның негізіне теориялық білімдер 
ғана емес, көбіне тәжірибелік талдау қызметтері алынатыны белгілі болды. 
Бұған дейінгі кездері ұйымдастырушылық мәдениеттің теориялық дамуы 
негізінде таңбалаудың жаңа түрлері – модельдер, алгоритимдер, ақпараттар 
қоры, т.б. жасаудың көптеген жолдары пайда болып, кейін бұлар жаңа 
технологиялар құрастыруға негіз болып отырды. Осылайша, жаңа модельдер 
мен технологиялар өнім күйінде ғана емес, таңбалар түрінде шығарылып, олар 
жобалауды ұйымдастырудың басты элементтеріне айналды.
Жобалау пайда болған алғашқы кезеңдерде жобаны ғылыми-негізделіп, 
дәл есептелген түрде жасалатын және негізінен технологиялық қызметтерді 
пайдаланылатын белгілі бір нәрсенің нобайы деп түсіндірілген болатын. Кейін 
өзінің кең таралуына байланысты жобалау универсалдық сипат алды. 
Мысалы, экстенсивтік тұрғыдан қарастырсақ, жоба жасау және оны ендіру 
барлық салаларды - өнеркәсіп пен құрылысты, мәдениет пен саясатты, білім 
беруді қамтитынын көруге болады. Интенсивтік тұрғыдан қарастырсақ, 
жобалау объектісі мен тақырыбы, проблемасы мен әдістері, құрылымы бірдей 
болып келетін рефлексиялық құралдар арқылы (логикалық, семиотикалық, 
психотехникалық) ұйымдастырылатыны да байқалады. Осындай біртұтас, не 
бірегей тұрғыда түрлі салаларда қолдануға болатыны - жобалаудың 
әлеуметтік тиімділігінің көрсеткіштері болып табылады. Сонымен қатар, 
жобалаудың автономдығы басқа интеллектуалдық және әлеуметтік-мәдени 
әрекеттер түрлерінен, мысалы, ғылыми зерттеулер мен бағдарламалау, 
жобалау мен басқару, құрастыру мен т.б. қарым -қатынастардан өзгешелігін 
көрсетеді. 
Зерттеушілер пікірінше, жобалау «сызба арқылы көрсету шеңберінен 
асып болашақ ситуацияны көзге көрсететін және адам баласын қоршаған жаңа 
жағдайларды өзгертудің негізін салады». Жаратылыстану ғылымы 
парадигмасы логикасындағы дәстүрлі жобалау техникалық, инженерлік, 
архитектуралық салаларда жоспарлау, модельдеу «болашақ бейнені» 
құрастыру мақсатында қолданылып келді. Жобалау институттары элитарлық 
түрде құрылып, оны жүзеге асыру олардан бөлек «технологтардың» міндеті 
болды. Жобалау мен технологиялық білімдердің біріктірілуі жүзеге 
асырылған елдерде (АҚШ, Жапония және т.б.) постиндустриалдық қоғамға 
қарышты қадамдар жасалғаны белгілі. Басқарудағы бұндай өзгерістер мен 
жаңғыртулар жобалау әрекетімен байланыстырылып, әуелі оның сұлбасын, 
немесе идеалдық бейнесін белгілеп алу, оған жетуге қажетті әлеуметтік - 
техникалық әрекеттер құрылымын жасаудың маңызын атап көрсетіледі. 



Жобалау мен ғылыми зерттеудің өзара байланыстылығы. Жобалау 
әрекетінің 
ықпалымен 
ғылыми 
зерттеулердің 
ғылыми-техникалық 
әрекеттердің басты түрі ретінде қарастырылуы азая бастады, сондай- ақ, 
жоспарлау түрі де жобалауға сәйкес өзгеріске түсті. Ақпараттық 
технологияның дамуына сай компьютерлік бағдарламалау мен басқару 
тетіктері, оның құралдары өзгерді, осыдан келіп, жобалау түсінігі үнемі 
өзгеріп отыратыны белгілі болды. Солай бола тұрса да, жобалау мен зерттеуді 
біріктіретін нәрсе – олар үшін шынайы объектілердің ортақ болуы, ал объект 
өзін нысан ретінде алып отырған жағдайға сай ғылыми танымдық немесе 
жобалау қатынасы болған кезде ғана шынайы объект бола алады. 
Жобалаудың жаңа сипаты оның жүйелі зерттеу әрекетімен тығыз 
байланыстылығында, яғни жобалау мен зерттеудің біріктірілуі бүгінгі 
өркениет тудырып отырған құбылыс. Өндірістің жүйелі құрылымына 
зерттеушілік, құрастырушылық және ұйымдастыру, басқару әрекеттерінің 
енуі өндіріс барысында өнім өндіру мен қатар оны ойлап шығару, өзгертіп 
отыру және қайта құру технологияларының қатар жүретінін көрсетеді. Бұл 
жағдайда 
әрекетті 
ұйымдастырудың 
біртұтас 
түрі 
қалыптасуына 
қызығушылық пайда болады, өйткені ол тұтастық жаңа технологиялар мен 
жаңа әрекеттердің пайда болуы, дамытылуы және құрастырылуы қызметтерін 
қамтиды. Оны әрекеттің біртұтас түрі ретінде қарастыра отырып, оның 
дәстүрлі түсініктегі бөлісу мен тұтыну үрдістерінен де жоғары деңгейде екенін 
көре аламыз.
Даму барысында жобалау қызметі басқа әрекеттер түрлерімен байланысу 
негізінде қайта құруға, өзгерістерге ұшырап отырды, оны ғылымда 
жобалаудың эволюциясы ретінде:
– 
құрастыру әрекетінен – дәстүрлі классикалық жобалауға,
– 
классикалық дәстүрлі жобалаудан – қазіргі заманға жобалауға 
бағыт алуы деп көрсетеді. 
Классикалық жобалауға жататын архитектурадағы, техникалық 
ғылымдардағы дәстүрлі жобалардан басқа, жоба түрінде болғанымен 
мазмұны мүлдем басқаша қазіргі заманғы квазижобалар қатарына әлеуметтік
жобалау әрекеттерін жатқызуға болады.
Жобалау әрекетінің толық мәні О.И. Генисаретский еңбектерінде 
берілген, оның түсіндіруінде жобалау универсалдық ғылыми-техникалық қана 
емес, ол ең алдымен, әлеуметтік- мәдени әрекет түріне жатады. Әлеуметтік - 
мәдени механизм кез-келген мәдени маңызы бар әрекеттер мен одан 
туындайтын құндылықтарды шын мағынадағы технологиялық үрдістер мен 
құрылымдарға айналдыра алады. Егер ғылыми-техникалық прогресс 
мәдениеттің іргелі және қолданбалы құндылықтарының қарым-қатынасын 
үнемі өзгертіп отыратын қоғам дамуының бір жолы болса, жобалау әрекетін 
оны жүзеге асыратын әлеуметтік құрал, әлеуметтік институт деуге болады. 
Өткен ғасырдың 60-жылдарында күрделі жүйелерді тиімді басқару
арқылы дамытудың жаңа әдіснамалық бағдарламасы қалыптасты және 
негізіне жобалау қызметі алынып, аталған бағдарламалардың төмендегі 
алғышарттары ұсынылды: 



− кез келген әрекет экономикалық тұрғыдан қарастырылады: нәтиже 
белгіленеді, қызметтің тиімділігі, оны орындауға кеткен шығын мен тиімділігі 
тұрғысынан қарастырылады; 
− кез келген әрекет басқарылады, бұл жағдайда: әрекеттің өзі де басқару 
объектісі ретінде және басқаратын органдарда бірдей қарастырылады; 
− жобалаудың барлық әрекеттері жүйелік тұрғыдан жүргізіледі. Оның 
мәні проблемаға, міндетке, миссияға және қызметке бағытталады. Бұл жерде 
ең әуелі жаңғыртудың идеясы белгіленеді, одан соң жаңаны құрудың 
кезеңдері анықталады, жоспарланады; 
− жүйе ретінде басқарудың объекті де, үрдісі де қарастырылады. Бұл 
басқару механизмі емес, мақсат қоюдың, оған жетудің әдістері мен 
құралдарын белгілеу, оған қажетті ресурстарды анықтау және құрастыруды 
көздейтін интеллектуалдық саласы(Афанасьев). 
В.М. Розиннің айтуынша, жобалау қызметі әрбір кіші жүйенің
құрылымы мен деңгейлеріндегі дербес мақсат пен міндеттерін нақтылауды 
және оның орындалуын ресурстық қамтамасыз етуді көздейді, сонымен қатар, 
кіші жүйелердегі мақсат – міндеттердің реттелген жиынтығы үлкен жүйенің 
мақсатын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік жүйелерді жобалау 
шын мәнінде әдіснамалық– теориялық контекст ретінде қолданыла алады
өйткені, оның шығу көзі әдіснамадан, нақтылап айтқанда жүйелі ой–
әрекеттері әдіснамасында пайда болған болатын.
Жобалауды бүгінгі оның идеологтары «технологиялық универсум» - лат. 
universum.summa rerum- деп бағалайды, ал жобалауды жүзеге асыру кезеңі 
адамның қайта құру әрекеттері деп бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда кез 
келген жобалау қызметі әлеуметтік жаңғыртуды жобалау болып табылады».
Жобалаудың негізіне трансцендентік (transcendens-лат.мүмкіндіктің 
шегінен өту) міндет жатады, сөйтіп кез келген жоба трансцендентік, өйткен ол 
осы шақтан болашақты жоспарлайды. Жобалаудың мәні оның келесі 
қайшылықтарды (антиномияларды) шешуге бағытталғандығында:
− әлеуметтік жүйедегі мүмкіндіктер мен қабілеттіліктердің арасындағы; 
− идеалдық құрылым мен (идея) шектелген түрдегі құрылымның 
(нормаланған) арасындағы; 
− әлеуметтік жүйенің потенциалдық мүмкіндіктері мен құндылықтардың 
мақсаттарға ауысуының және мақсаттың құралдарға ауысуының арасындағы. 
Осыдан келіп әлеуметтік жүйелерді басқарудағы жобалаудың адам 
қызметін жүзеге асыру және әр адамның өз идеясын ұсыну және орындаудың 
негізгі құндылық екендігін мойындайтын жаңа сананы бекітеді. 
Жобалаушының қоршаған ортаға қатынасы төрт мазмұндағы кеңістікке 
шығуы деуге болады. Олар: ситуативтік, әлеуметтік, мәдени және 
экзистенциалдық. Осы тәрізді трансценденттік кеңістікке шығу жобалаушыға 
жобаның тұтас үрдістігін және болашаққа бағытталғандық сипатын сақтауға 
мүмкіндік береді.
Г.Маркузенің «трансцендентік жобалау» тұжырымдамасы мен оның 
өлшемдері біздің ойымызша кез келген жүйедегі жобалау әрекетіне көшіруге 
мүмкіндік береді. Олар:



− трансцендентік жобалау берілген материалдық және интеллектуалдық 
мәдениет деңгейінде пайда болатын мүмкіндіктерге сәйкес болуы тиіс; 
− трансцендентік жобалау өзінің тұтастығын сақтау үшін жоғары 
тиімділікке құрылуы тиіс: 
− жетістіктерді сақтау мен оларды жақсартып отыру әдістерін ұсынады; 
− құрылымның өзіндегі тұтастықты және ондағы негізгі бағыттар мен 
қатынастарды анықтайды; 
− оны жүзеге асыру адамның қажеттіктері мен мүмкіндіктерін белгілі бір 
әлеуметтік институттар арқылы қамтамасыз етіп отырады. 
Жобалау қызметі оған қарама- қарсы, болашақ модельдерді ғылыми 
негізделген дәл есептеулермен қамтамасыз ететіндіктен қайта құру және 
өзгерістер жағдайында басқарудың басты қызметтерінің бірі бола 
алады.Сонымен қатар, жасалатын әрекеттің мақсаты мен оған қажетті 
стратегияны айқындау да өзгерістер жоспарын нақтылауға мүмкіндік береді.
Кейбір зерттеушілер басқарудың жобалау және жобаны жүзеге асыру 
қызметтерін біріктіре жүргізуіне көңіл бөлінген, оның бірден бір жолы ретінде 
жобалау әрекетін ендіру және қолдану кезеңдерін есепке ала отырып, одан әрі 
дамыту деп есептеледі. 
Осылайша, әлеуметтік – техникалық тәсілдер мен қызметтер ретінде 
дамытыла және рәсімделе отырып, басқару жобалаумен екі түрлі байланыста 
болады. Оның мәні, біріншіден, жобалау – басқарудың бір элементі, құрамдас 
бөлігі болып табылады және соған сай әрекеттер жүйесінде жобалаудың өз 
орны бар. Бұл жағдайда жобалау мен басқару компоненттері өзара ерекше 
байланысқа және ассимиляцияға түсе алады. 
Екіншіден, басқару қызметі жобалау әрекетін түгел қамти алады. Бұл 
жағдайда жобалау бөлек автономды жағдайда жүргізіледі және басқару оның 
қызмет етуіне, одан әрі дамуына, жүзеге асырылуына жағдай жасайды. Бірақ 
оны басқаруға бағыныштылық деп қарауға болмайды, осы жерде басқару мен 
жобалау өзара күрделе байланыс пен қатынаста болады дей аламыз. Жобалау 
әрекеттерін басқару жоғарыда аталған қазіргі заманғы әлеуметтік техникалық 
амалдардың басты көрінісі болып табылады.
Осы жаңа ұйымдастырушылық мәдениеттің тірек ұғымдары: жоба, 
жобалау, технологияландыру, рефлексия – пайда болып, бүгінгі күні кеңінен 
қолданылысқа енуде. Назар аударатын нәрсе, осындағы жоба мен рефлексия 
ұғымдарының бір қарағанда бір –біріне қарама –қарсы сипатта екені: біріншісі 
–алға қарай көз тастау, екіншісі –кейін қарай қарау деген түсініктерді береді. 
Енді осы ұғымдарға сипаттама береміз.
Дәстүрлі «жобалау» ұғымы энциклопедиялық сөздіктерде техникада, 
құрылыста, т.б. өндірістік салаларда белгілі бір бұйым жасау, немесе ғимарат 
салуға қажет құжаттардың –суреттер, есептеулер, т.б. –жиынтығы деп 
қарастырылады. Жобалаудың бүгінгі мәні одан өзгеріп, оны жеке адамның, 
ұжымның, ұйым не мекеменің, немесе, бірнеше ұйымдар мен мекемелердің 
бірлескен өнімділік әрекетінің аяқталған циклы деген түсінігі кеңінен тарауда. 
Әлеуметтік жүйелерді басқарудағы жобалау түрлерінің, оларды қолдану 
аясының тым көптігі оларды классификциялауды қажет етеді, оны 



А.М.Новиков бойынша құрылған жүйелік классификация негізінде 
қарастырып көрейік. 
− Жобалау типтері, немесе салалары: техникалық, ұйымдастырушылық, 
экономикалық, әлеуметтік, білім беру, аралас салалар, т.б. 
− Жобалау кластары, немесе жобалау құрамы мен құрылымы, пәндік аясы 
бойынша: моно – жобалау, мульти –жобалау, мега – жобалау. Олар 
қолданылуына қарай сипатталды, мысалы, моно – дербес жобалаудың белгілі 
бір масшабтағы түрліше дара жобалау екені атынан көрініп тұрса, мульти –
жобалау бірнеше дербес жобалардан тұратын кешенді жобалау болса, мега –
жобалау– белгілі бір экономикалық саланы, не аймақты дамытудың мақсатты 
бағдарламалары, оның құрамына моно – жобалау да, мульти – жобалау да еніп 
кетеді. 
− Жобалау масштабтары: шағын, орташа, ірі және өте ірі деп шартты 
түрде белгілене алады. 
− Жобалау ұзақтығы: қысқа мерзімді – 3 жылға дейінгі, орта мерзімді, – 
3-5 жылға, ұзақ мерзімді – 5-тен көп жылдарға созылатын жобалау; 
− Жобалау түрлері: инвестициялық, инновациялық, білім беру, ғылыми –
зерттеу, аралас, т.б. 
Енді осы «жобалау» ұғымының білім беру саласында қатысты сапаларын 
қарастыратын болсақ, оның түрлерін ғылыми –зерттеудегі жобалау, 
педагогикалық жобалау, әр білім алушының оқу әрекетінде қолданылатын 
жобалау деп бөлуге болады. 
Әлеуметтік жүйелерді басқарудағы жобалауға бірнеше анықтамалар 
берілген, мысалы, Ф.Перегудовтың анықтамасы бойынша, «жобалау – жұмыс 
нәтижесінің сапасына қойылатын талаптары белгіленген, орындау сипатына 
сай қажетті құралдар мен кететін шығындар алдын ала есептелген, берілген 
уақыт ішінде белгілі бір жүйеге мақсатты өзгерістер ендіру». Ол әр жобалау 
идея пайда болғаннан бастап, толық аяқталғанға дейін өз дамуының бірнеше 
сатыларынан өтеді дей отырып, даму сатыларының жиынтығы жобаның өмір 
сүру циклын құрайды, ал ол фазаларға бөлінеді, фазалар – сатыларға, сатылар 
– кезеңдерге бөлінеді дейді.
А.М.Новиков жоба мен жобалау ұғымдарының айырмашылығын 
анықтайды, ол жобалауды жобаның бастапқы кезеңіне тән әрекет деп 
түсіндіреді. Шын мәнінде, кез келген өнімді, немесе инновациялық қызмет 
нақты мақсат қойылуын, дәлірек айтқанда, жобалауды қажет етеді. 
Педагогикалық әрекеттер тәжірибесінде білім беру жүйесін жобалау іске 
асырылады, мысалы, оған сабақ үрдісін жобалау, немесе, мектептің 
гимназияға өтуін жобалау, немесе бір ел бойынша білім беруді дамытуды 
жобалау әрекетерін жатқыза аламыз.
Келесі бір ортақ түсінік қалыптастыруды қажет ететін технология ұғымы 
бар, зерттеушілер оны берілген міндетті орындау түрлері мен амалдарының, 
әдістері мен құралдарының жүйесі ретінде қарастырады. Ал, біз қарастырып 
отырған жобалау қызметінің кез келген түрі осы технологиялар жиынтығы 
негізінде жүзеге асырылады. 



Әрекеттің өнімділігін ұйымдастыруда рефлексияның – қойылған 
мақсатты, үрдістегі міндеттерді, нәтижелерді үнемі талдап отырудың – 
маңызы зор. 
Осылайша, ғылыми зерттеулер әдіснамасы да, практикалық әрекеттер 
әдіснамасы да, жобалау категориясының логикасында оның үш кезең 
(фазалар) – жобалық, технологиялық, рефлексиялық – фазалар бірлігін сақтай 
отырып құрылады дей аламыз.
Әлеуметтік жүйелердің дамуын жобалауды инновациялық процестің 
моделі ретінде қарастыруға болады: 
− ұйымның бастапқы жағдайы (біз қазір қайдамыз?); 
− күтілетін болашақтың бейнесі (біз қайда барғымыз келеді?); 
− қазіргі жағдайдан болашаққа өту әрекеттерінің құрамы мен құрылымы 
(біз күтілетін нәтиже алуымыз үшін не жасаймыз?). 
Жобалау келесі қызметтерді атқаруға арналған: 
− оның қатысушылар әрекеттерінің бағытын және олардың мақсатты 
бағдарларын анықтау, яғни орындаушылардың бірлескен жұмысының 
мақсатқа бағыттылығын қамтамасыз ету құралы болу; 
− жеке орындаушылар мен олардың топтарының арасындағы 
байланыстарды анықтау, яғни орындаушылардың күштерінің интеграциясы 
мен әрекеттерін үйлестіру құралы болу; 
− жұмыс барысы мен оның орындалуы жағдайларын бақылау құралы 
болу; 
− қойылған мақсаттардың орындалуына кесел келтіруі мүмкін қауіп-
қатерді алдын-ала болжай білу құралы болу; 
− жұмыс бағытының жоспарланғаннан ауытқуы немесе бұрын 
болжанбаған қауіп-қатердің анықталуы барысында шешім шығара білу 
құралы болу. 
Жобалау – бұл күтілетін нәтижеге бағытталған қозғалыстың тұтас 
моделі, оның негізгі міндеті – мақсатқа бағытталған қозғалысты бақылайтын 
құрал болу. Бақылау барысында болжамды нәрсе шынайы нәрсемен 
салыстырылады, бұл жағдайда бағдарлама аралық және түпкі нәтижелер 
салыстыруға мүмкіндік беретіндей болуы қажет.
ХХ ғасыр аяғындағы қоғамдағы саяси -әлеуметтік қарқынды өзгерістер 
жобалауды әлеуметтік мәдени өзгерістерді басқару контекстінде де 
қарастырудың маңыздылығын айқындауда. Өйткені, бүгінгі ақпараттық 
жаңғыртулар ұдайы жүріп отырған қоғамдық өндірістің қуатты күші ауқымы 
жағынан табиғи үдерістермен барабар келіп, осы жағдайда адамдардың
өзгермелі жағдайларға уақытында тез жауап бере алатын жаңа әрекеттерін 
ұйымдастыруды қажет ететін ортаны қалыптастыруда. 
Қазіргі заманғы ғылым мен өркениеттің жаңа парадигмасына сай 
әлеуметтік жүйелердің өзгерістері, ондағы адамның орны мен 
ұйымдастырушылық 
ролі 
туралы 
мәселелер 
философиялық, 
мәдениеттанушылық және психологиялық тұрғылардан қарастырылуда. Бұл 
бағытта отандық ғалымдар бүгінгі әлеуметтік–мәдени жағдайларға қатысты 
жан-жақты зерттеулер ұсынуда.





Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




©dereksiz.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет